Kryefjala, kallëzuesi dhe kundrinori
Fjalia është njësia më e vogël e ligjërimit që shpreh një mendim të plotë. Ajo ndërtohet mbi dy gjymtyrë kryesore — kryefjalën dhe kallëzuesin — të cilat formojnë bërthamën predikative. Rreth kësaj bërthame grupohen gjymtyrët e dyta: kundrinori, rrethanori dhe përcaktori.
Gjymtyrët dhe pyetjet dalluese
| Gjymtyra | Pyetja | Rasa tipike | Shembull |
|---|---|---|---|
| Kryefjala | Kush? Cili? Çfarë? | Emërore | Arta lexon një libër. |
| Kallëzuesi | Ç’bën? Ç’ndodh? Si është? | — | Arta lexon një libër. |
| Kundrinori i drejtë | Kë? Çfarë? | Kallëzore | Mësuesi shpjegon mësimin. |
| Kundrinori i zhdrejtë | Kujt? | Dhanore | I dhashë librin Artës. |
| Kundrinori me parafjalë | Me kë? Për kë? Nga kush? | Kallëzore / Rrjedhore | Fola me drejtorin. |
| Rrethanori | Ku? Kur? Si? Pse? Sa? | e ndryshme | Fëmijët luajnë në park. |
| Përcaktori | Cili? Çfarë lloji? I kujt? | përshtatet me emrin | Lexova një libër interesant. |
Llojet e kallëzuesit
- Kallëzues i thjeshtë foljor — një folje e vetme: Arta lexon.
- Kallëzues i përbërë foljor — folje gjysmëndihmëse + lidhore: Arta fillon të lexojë. Duhet të shkoj.
- Kallëzues emëror — folja jam (ose bëhem, duket, quhet) + një pjesë emërore: Arta është mësuese. Moti duket i qetë.
Kryefjala e shprehur, e nënkuptuar dhe fjalitë pa kryefjalë
- E shprehur: Studentët përgatiten për provim.
- E nënkuptuar — mbaresa e foljes e tregon vetën, prandaj përemri hiqet: Lexojmë çdo mbrëmje. Kryefjala është ne. Shqipja është gjuhë me kryefjalë të lirë: përemri vetor shprehet vetëm kur duam ta theksojmë: Unë lexoj, ti shkruan.
- Fjali të pavetore — nuk kanë kryefjalë fare: Po bie shi. U bë vonë. Duhet punuar më shumë.
Përshtatja folje – kryefjalë
Kallëzuesi merr gjithmonë vetën dhe numrin e kryefjalës.
| Kryefjala | Kallëzuesi | Fjalia |
|---|---|---|
| unë | lexoj | Unë lexoj një libër. |
| djali | lexon | Djali lexon një libër. |
| ne | lexojmë | Ne lexojmë çdo ditë. |
| fëmijët | luajnë | Fëmijët luajnë në park. |
| secili nga nxënësit | përgjigjet | Secili nga nxënësit përgjigjet me radhë. |
Rendi i gjymtyrëve
Rendi bazë i shqipes është kryefjalë – kallëzues – kundrinor: Arta lexon librin. Megjithatë shqipja e lejon lirisht ndryshimin e rendit për të theksuar një gjymtyrë. Kur kundrinori del përpara, ai rimerret me trajtë të shkurtër:
- Librin e lexoi Arta. — theksohet libri.
- Artës i dhashë librin. — theksohet Arta.
Nga letërsia shqipe
Vargjet e para të poemës Bagëti e Bujqësia (1886) të Naim Frashërit janë një thirrore e gjatë, pra një gjymtyrë e veçuar që nuk është as kryefjalë as kundrinor:
«O malet' e Shqipërisë e ju o lisat' e gjatë! / Fushat e gjëra me lule, q'u kam ndër mënt dit' e natë!»
Kryefjala dhe kallëzuesi i vërtetë vijnë më poshtë: «Do të këndonj bagëtinë...», ku bagëtinë është kundrinor i drejtë në kallëzore të shquar. Vër re gjithashtu apostrofin te malet' dhe lisat': në drejtshkrimin e sotëm do të shkruanim malet e Shqipërisë dhe lisat e gjatë.
Gabimet e zakonshme
| Gabim | Saktë | Pse |
|---|---|---|
| Fëmijët luan në park. | Fëmijët luajnë në park. | kallëzuesi përshtatet në numër |
| Lexova libri. | Lexova librin. | kundrinori i drejtë kërkon kallëzoren |
| Arta, lexon një libër. | Arta lexon një libër. | nuk vihet presje midis kryefjalës dhe kallëzuesit |
| Librin lexoi Arta. | Librin e lexoi Arta. | kundrinori i parvendosur rimerret me trajtë të shkurtër |
| Unë lexoj, unë shkruaj, unë mësoj. | Lexoj, shkruaj dhe mësoj. | përemri përsëritet vetëm për theksim |
Provo vetë
Gjej kryefjalën, kallëzuesin dhe kundrinorin në secilën fjali:
- Doktori vizitoi pacientin. (Doktori — vizitoi — pacientin)
- Vajza këndon bukur. (Vajza — këndon — pa kundrinor; «bukur» është rrethanor mënyre)
- Nxënësit i dorëzuan mësueses detyrat. (Nxënësit — dorëzuan — detyrat / mësueses)
- Po bie shi. (fjali e pavetore, pa kryefjalë)
Burime dhe referenca
- Naim Frashëri, Bagëti e Bujqësia, Bukuresht, 1886.
- Gramatika e gjuhës shqipe I – Morfologjia, Akademia e Shkencave e Shqipërisë, Tiranë, 2002.
- Gramatika e gjuhës shqipe II – Sintaksa, Akademia e Shkencave e Shqipërisë, Tiranë, 2002.
- Drejtshkrimi i gjuhës shqipe, Instituti i Gjuhësisë dhe i Letërsisë, Tiranë, 1973.
- Fjalori i gjuhës shqipe, Akademia e Shkencave e Shqipërisë, Tiranë, 2006.
