Parafjalët në gjuhën shqipe
Parafjala është pjesë e pandryshueshme e ligjëratës. Ajo qëndron para një emri, përemri, numërori ose një forme të pashtjelluar foljore dhe tregon lidhjen e tij me pjesët e tjera të fjalisë. Vetë parafjala nuk ka kuptim të plotë leksikor: kuptimin e merr bashkë me fjalën që drejton. Prandaj në nuk do të thotë asgjë veç e veç, por në shkollë, në mëngjes dhe në shqip tregojnë përkatësisht vend, kohë dhe mjet.
Klasifikimi sipas kuptimit
| Marrëdhënia | Parafjalët | Shembull |
|---|---|---|
| Vend | në, mbi, nën, ndër, pranë, afër, larg, midis, ndërmjet, përballë, brenda, jashtë | Çelësat janë mbi tavolinë. |
| Drejtim | në, te, tek, drejt, nga, deri te | Shkoj drejt qendrës. |
| Pikënisje | nga, prej | U ktheva prej Prishtinës. |
| Kohë | në, më, para, pas, gjatë, që nga, deri në | Para mësimit lexoj shënimet. |
| Shkak | nga, për shkak të, prej | U vonuam për shkak të trafikut. |
| Qëllim | për, me qëllim të | E bleva për motrën time. |
| Mjet | me, me anë të, nëpërmjet | E dërgova me postë. |
| Shoqërim | me, bashkë me, së bashku me | Po flas me motrën time. |
| Mungesë | pa, përveç, me përjashtim të | Nuk dal pa çadër. |
| Kundërshtim | kundër, ndaj, përkundër | Votuan kundër propozimit. |
Rasa që kërkon secila parafjalë
Ky është dallimi që shkakton më shumë gabime. Parafjala nuk zgjidhet e vetme: ajo e detyron emrin të marrë një rasë të caktuar.
| Rasa | Parafjalët | Shembull i saktë |
|---|---|---|
| Emërore | nga, te, tek | Vij nga shkolla. Shkoj te mjeku. |
| Kallëzore | në, mbi, nën, ndër, nëpër, me, pa, për, më, mes | Hyra në klasë. Udhëtoj me tren. |
| Rrjedhore | prej, para, pas, afër, larg, kundër, sipas, përballë, përveç, anës, rreth | Pas mësimit shkojmë në park. |
| Gjinore (lokucione) | për shkak të, në vend të, me anë të, në bazë të, në mes të | Në mes të natës ra shi. |
Parafjalët e thjeshta dhe lokucionet parafjalore
- Të thjeshta — një fjalë e vetme: në, me, nga, për, pa, mbi, nën, te, prej, pas, para.
- Të përngjitura — të formuara nga bashkimi i dy elementeve: nëpër (në + për), përmbi, ndërmjet.
- Lokucione parafjalore — grupe fjalësh me vlerë parafjale: për shkak të, me anë të, në vend të, në bazë të, në lidhje me, krahas me, përveç. Ato përdoren sidomos në ligjërimin zyrtar dhe shkencor.
Shembuj në kontekst
- Çdo mëngjes shkoj në shkollë me autobus.
- Libri im është mbi raftin e dytë, pranë dritares.
- Çanta ka rënë nën karrige.
- U nisëm nga Tirana dhe mbërritëm në Shkodër pas tri orësh.
- Mësuesja qëndron te dera e klasës.
- Provimi është më 12 qershor, në orën nëntë.
- Kam punuar këtu që nga viti 2019.
- E mbarova detyrën pa ndihmën e askujt.
- Fola me drejtorin për orarin e ri.
- Shkolla ndodhet midis parkut dhe bibliotekës.
- Nuk erdha për shkak të motit të keq.
- Kaluam nëpër një rrugë të ngushtë.
Nga letërsia shqipe
Në poemën Anës lumenjve (1928) Fan Noli hap vargjet me një lokucion parafjalor të përsëritur:
«Arratisur, syrgjynosur, / rraskapitur dhe katosur, / po vajtonj pa fund, pa shpresë, / anës Elbë-s, anës Spree-së.»
Vër re dy gjëra. Së pari, anës kërkon rrjedhoren: anës lumit, anës rrugës. Së dyti, parafjala pa përsëritet dy herë (pa fund, pa shpresë) për të krijuar ritëm — një përdorim stilistik i mungesës.
Te Fjalët e qiririt, Naim Frashëri nis me lokucionin në mes të, këtu me përemër: «Në mes tuaj kam qëndruar / e jam duke përvëluar.»
Fjalët sinjalizuese
Pyetja e duhur të çon te parafjala e duhur:
| Pyetja | Parafjalët e pritshme |
|---|---|
| Ku? | në, mbi, nën, pranë, te, midis |
| Nga ku? Prej nga? | nga, prej |
| Kur? | në, më, para, pas, gjatë, që nga |
| Me çfarë? Si? | me, me anë të, nëpërmjet |
| Për kë? Për çfarë? | për |
| Pse? | nga, për shkak të |
Gabimet e zakonshme
| Gabim | Saktë | Pse |
|---|---|---|
| Vij nga shkollës. | Vij nga shkolla. / Vij prej shkollës. | nga kërkon emëroren, prej kërkon rrjedhoren |
| Shkoj te mjekut. | Shkoj te mjeku. | te / tek kërkojnë emëroren |
| tek mjeku para bashkëtingëlloreje | te mjeku, por tek Arta | tek përdoret para zanoreje |
| në 12 qershor | më 12 qershor | datat marrin më |
| Fola për drejtorin për orarin. | Fola me drejtorin për orarin. | me tregon bashkëbiseduesin, për temën |
| Erdha nga shkaku i shiut. | Erdha vonë për shkak të shiut. | lokucioni i saktë është për shkak të + gjinore |
Provo vetë
- Çelësat janë ___ tavolinë. (mbi)
- U ktheva ___ Prishtinës mbrëmë. (prej)
- Shkoj ___ dentisti nesër. (te)
- Mësimi fillon ___ orën tetë. (në)
- Nuk shkruaj dot ___ syze. (pa)
- Dola ___ shëtitje ___ shokët e mi. (për / me)
Burime dhe referenca
- Fan S. Noli, Anës lumenjve, 1928.
- Naim Frashëri, Fjalët e qiririt, 1890.
- Gramatika e gjuhës shqipe I – Morfologjia, Akademia e Shkencave e Shqipërisë, Tiranë, 2002.
- Gramatika e gjuhës shqipe II – Sintaksa, Akademia e Shkencave e Shqipërisë, Tiranë, 2002.
- Drejtshkrimi i gjuhës shqipe, Instituti i Gjuhësisë dhe i Letërsisë, Tiranë, 1973.
- Fjalori i gjuhës shqipe, Akademia e Shkencave e Shqipërisë, Tiranë, 2006.
