Trajtat e shkurtra të përemrave
Trajtat e shkurtra janë forma të pathekshme të përemrave vetorë që shoqërojnë foljen dhe zëvendësojnë kundrinorin. Ato janë të detyrueshme në shumë ndërtime dhe përbëjnë një nga tiparet më dalluese — dhe më të vështira — të shqipes.
Tabela e plotë
| Veta | Kundrinor i drejtë (kallëzore) | Kundrinor i zhdrejtë (dhanore) | Shembull |
|---|---|---|---|
| unë | më | më | Më pa. / Më tha. |
| ti | të | të | Të pashë dje. |
| ai / ajo | e | i | E lexova librin. / I thashë Artës. |
| ne | na | na | Na pritën në stacion. |
| ju | ju | ju | Ju falënderoj. |
| ata / ato | i | u | I bleva librat. / U thashë të vinin. |
Vër re çiftin që ngatërrohet më shpesh: për vetën e tretë, e është kundrinor i drejtë njëjës dhe i kundrinor i zhdrejtë njëjës; në shumës, i është i drejtë dhe u i zhdrejtë.
Format e bashkuara
Kur fjalia ka njëkohësisht kundrinor të drejtë dhe të zhdrejtë, dy trajtat bashkohen në një formë të vetme:
| Bashkimi | Forma | Kuptimi | Shembull |
|---|---|---|---|
| më + e | ma | mua atë | Ma dha librin. |
| më + i | m’i | mua ato | M’i solli fletoret. |
| të + e | ta | ty atë | Do ta them të vërtetën. |
| të + i | t’i | ty ato | Do t’i dërgoj sot. |
| i + e | ia | atij/asaj atë | Ia dhashë Artës. |
| u + e | ua | atyre atë | Ua tregova fotografinë. |
| na + e | na e | neve atë | Na e shpjegoi mësimin. |
| ju + e | jua | juve atë | Jua dërgova dje. |
Ku qëndrojnë në fjali
- Para foljes në të gjitha rastet e zakonshme: E lexova. Nuk e lexova.
- Pas foljes, të ngjitura, vetëm në urdhëroren pohore: Lexoje! Ma jep!
- Pas pjesëzave nuk, s’, mos, do, të: Nuk ia dhashë. Do ta bëj.
Rimarrja e kundrinorit
Kur kundrinori vendoset para foljes për theksim, ai duhet të rimerret me trajtë të shkurtër:
- Librin e lexova dje. — jo Librin lexova dje.
- Artës i dhashë çelësat.
- Fotografitë i dërgova mbrëmë.
Rimarrja është e detyrueshme edhe kur kundrinori i zhdrejtë është i shquar, edhe pa zhvendosje: I thashë Artës.
Nga letërsia shqipe
Naim Frashëri e ngjesh një marrëdhënie të tërë në një trajtë të vetme:
«... që t’u ap pakëzë dritë, / natënë t’ua bënj ditë.»
t’ua është pjesëza të bashkuar me ua (u + e): «t’ua bëj atyre atë». Pa këtë sistem, i njëjti mendim do të kërkonte disa fjalë më shumë — pikërisht kjo ekonomi e bën shqipen kaq të dendur në poezi.
Fjalët sinjalizuese
Foljet që marrin dy kundrinorë — jap, them, dërgoj, tregoj, shpjegoj, sjell, blej — kërkojnë pothuajse gjithmonë një trajtë të shkurtër ose një formë të bashkuar.
Gabimet e zakonshme
| Gabim | Saktë | Pse |
|---|---|---|
| Librin lexova dje. | Librin e lexova dje. | rimarrja është e detyrueshme |
| I lexova librin. | E lexova librin. | e = kundrinor i drejtë njëjës |
| E thashë Artës. | I thashë Artës. | i = kundrinor i zhdrejtë |
| Pashë të dje. | Të pashë dje. | trajta qëndron para foljes |
| Mos lexoje! | Mos e lexo! | në urdhëroren mohore trajta shkëputet |
Provo vetë
- Librin ___ lexova javën e kaluar. (e)
- Artës ___ dhashë çelësat. (i)
- Prindërve ___ tregova gjithçka. (u)
- ___ dha librin para se të dilte. (Ma)
- ___ dhashë Artës librin. (Ia)
Burime dhe referenca
- Naim Frashëri, Fjalët e qiririt, 1890.
- Gramatika e gjuhës shqipe I – Morfologjia, Akademia e Shkencave e Shqipërisë, Tiranë, 2002.
- Gramatika e gjuhës shqipe II – Sintaksa, Akademia e Shkencave e Shqipërisë, Tiranë, 2002.
- Drejtshkrimi i gjuhës shqipe, Instituti i Gjuhësisë dhe i Letërsisë, Tiranë, 1973.
- Fjalori i gjuhës shqipe, Akademia e Shkencave e Shqipërisë, Tiranë, 2006.
