Zgjerimi i fjalorit në gjuhën shqipe
Fjalori nuk mësohet si listë e veçuar fjalësh, por në grupe kuptimore dhe brenda fjalive. Një fjalë e mësuar me kontekstin e vet mbahet mend disa herë më gjatë se një fjalë e mësuar veç.
Katër mënyra për të organizuar fjalët e reja
| Mënyra | Si funksionon | Shembull |
|---|---|---|
| Sipas fushës | grupo fjalët e së njëjtës temë | shtëpia, puna, shëndeti, udhëtimi, arsimi |
| Sipas familjes së fjalëve | ndiq rrënjën | punë → punoj → punëtor → punësim → i papunë |
| Sipas çifteve | sinonime dhe antonime | i shpejtë / i ngadaltë; hyrje / dalje |
| Sipas bashkëlidhjeve | mëso foljen bashkë me emrin | marr vendim, jap provim, bëj kujdes |
Formimi i fjalëve
| Mjeti | Kuptimi që shton | Shembull |
|---|---|---|
| Prapashtesa -im | emër veprimi | zhvilloj → zhvillim |
| Prapashtesa -je | emër veprimi | lexoj → lexim; dal → dalje |
| Prapashtesa -tar / -tare | vepruesi | mësim → mësimdhënës; luftë → luftëtar |
| Prapashtesa -shëm | mbiemër mundësie | kuptoj → i kuptueshëm |
| Prapashtesa -i / -ësi | cilësi abstrakte | i mirë → mirësi; i lartë → lartësi |
| Parashtesa pa- | mohim | i mundur → i pamundur |
| Parashtesa mos- | mohim te emrat | marrëveshje → mosmarrëveshje |
| Parashtesa ri- | përsëritje | ndërtoj → rindërtoj |
| Përbërje | bashkim dy fjalësh | bashkë + punoj → bashkëpunoj |
Bashkëlidhjet më të përdorura
| Folja | Bashkëlidhjet |
|---|---|
| marr | marr pjesë, marr vendim, marr masa, marr me qira, marr fund, marr guximin |
| bëj | bëj një pyetje, bëj kujdes, bëj përpjekje, bëj gabim, bëj shaka |
| jap | jap mendim, jap provim, jap dorëheqje, jap ndihmë, jap llogari |
| kam | kam nevojë, kam të drejtë, kam kohë, kam frikë, kam kujdes |
| vë | vë re, vë në dukje, vë në punë, vë në dyshim |
| ngre | ngre një çështje, ngre dorën, ngre zërin |
Nga letërsia shqipe
Naim Frashëri e përshkruan pasurinë e shqipes me katër çifte mbiemrash:
«Gjuha jonë sa e mirë! / Sa e ëmbël, sa e gjerë! / Sa e lehtë, sa e lirë! / Sa e bukur, sa e vlerë!»
Provo një ushtrim fjalori mbi këtë strofë: gjej antonimin e secilit mbiemër (i keq, i hidhur, i ngushtë, i vështirë) dhe emrin abstrakt të formuar prej tij (mirësi, ëmbëlsi, gjerësi, lehtësi, liri, bukuri, vlerë). Kjo është familja e fjalëve në punë e sipër.
Fjalët sinjalizuese
Kur takon një fjalë të re, kërko rrënjën dhe ndajshtesat. Nga i besueshëm njeh menjëherë besim, besoj, i pabesueshëm, besnik. Nga zhvillim njeh zhvilloj, i zhvilluar, zhvillues, i pazhvilluar.
Gabimet e zakonshme
| Gabim | Saktë | Pse |
|---|---|---|
| mësimi i fjalëve pa kontekst | mëso një fjali të plotë | konteksti e ngulit kuptimin |
| marr një foto | bëj një foto | bashkëlidhja e shqipes |
| aplikoj për punë | kandidoj për një vend pune | forma e këshilluar |
| eventualisht me kuptimin «ndoshta» | ndoshta, mbase | huazim me kuptim të zhvendosur |
| mësimi i emrit pa gjininë | mëso libri, jo vetëm libër | trajta e shquar tregon gjininë |
Provo vetë
- Gjej emrin nga folja zhvilloj: ___ (zhvillim)
- Gjej mbiemrin mohues nga i mundur: ___ (i pamundur)
- Plotëso: ___ pjesë në konkurs. (Marr)
- Plotëso: ___ kujdes në rrugë! (Bëj)
Burime dhe referenca
- Naim Frashëri, Gjuha jonë (nga Tehajylat), 1885.
- Gramatika e gjuhës shqipe I – Morfologjia, Akademia e Shkencave e Shqipërisë, Tiranë, 2002.
- Gramatika e gjuhës shqipe II – Sintaksa, Akademia e Shkencave e Shqipërisë, Tiranë, 2002.
- Drejtshkrimi i gjuhës shqipe, Instituti i Gjuhësisë dhe i Letërsisë, Tiranë, 1973.
- Fjalori i gjuhës shqipe, Akademia e Shkencave e Shqipërisë, Tiranë, 2006.
