Diateza veprore dhe joveprore
Diateza tregon marrëdhënien midis foljes dhe kryefjalës: a e kryen kryefjala veprimin apo e pëson atë. Shqipja ka dy diateza — veproren dhe joveproren — dhe kalimi nga njëra te tjetra bëhet me mjete morfologjike, jo me folje ndihmëse si në shumë gjuhë të tjera.
Përdorimi dhe qëllimi
| Vlera | Kuptimi | Shembull |
|---|---|---|
| Pësore | kryefjala e pëson veprimin | Libri lexohet nga shumë nxënës. |
| Vetvetore | veprimi bie mbi vetë kryefjalën | Unë lahem çdo mbrëmje. |
| E ndërsjellë | dy a më shumë veta veprojnë mbi njëri-tjetrin | Ata takohen çdo javë. |
| Mesore | ndryshim gjendjeje pa vepruesin e shprehur | Dera u hap nga era. |
| Pavetore | veprimi paraqitet pa kryefjalë të caktuar | Këtu punohet shumë. |
Si formohet joveprorja
Formimi ndryshon sipas kohës. Ky është dallimi kryesor që duhet mbajtur mend:
| Koha | Mjeti | Veprore | Joveprore |
|---|---|---|---|
| E tashme | mbaresat -hem, -hesh, -het ... | laj | lahem |
| E pakryer | mbaresat -hesha ... | laja | lahesha |
| E kryer e thjeshtë | pjesëza u | lava | u lava |
| E kryer | folja jam + pjesore | kam larë | jam larë |
| Më se e kryer | isha + pjesore | kisha larë | isha larë |
| E ardhme | do të + lidhore joveprore | do të laj | do të lahem |
Paradigma e së tashmes joveprore
| Veta | lahem | vishem | hapem |
|---|---|---|---|
| unë | lahem | vishem | hapem |
| ti | lahesh | vishesh | hapesh |
| ai / ajo | lahet | vishet | hapet |
| ne | lahemi | vishemi | hapemi |
| ju | laheni | visheni | hapeni |
| ata / ato | lahen | vishen | hapen |
Lidhja me kalimtarinë
Vetëm foljet kalimtare — ato që marrin kundrinor të drejtë — mund të kalojnë në diatezën pësore:
- Mësuesi shpjegon mësimin. → Mësimi shpjegohet nga mësuesi.
- Punëtorët ndërtuan shkollën. → Shkolla u ndërtua nga punëtorët.
Foljet jokalimtare si fle, eci, vij, vrapoj nuk marrin kundrinor të drejtë, prandaj nuk kanë pësore. Nga to formohen vetëm ndërtime pavetore: Këtu flihet mirë.
Kur përdoret joveprorja
- Kur vepruesi është i panjohur ose i parëndësishëm: Dyert mbyllen në orën tetë.
- Në gjuhën zyrtare dhe shkencore: Kërkesa shqyrtohet brenda pesë ditëve.
- Për veprime të përditshme mbi veten: Zgjohem, lahem, vishem dhe dal.
Fjalët sinjalizuese
Grupi nga + emër tregon vepruesin te pësorja: u ndërtua nga punëtorët. Mbaresat -hem, -het, -hen dhe pjesëza u para foljes janë shenja të drejtpërdrejta të joveprores.
Gabimet e zakonshme
| Gabim | Saktë | Pse |
|---|---|---|
| Dera nuk hap. | Dera nuk hapet. | kryefjala e pëson veprimin |
| Shkolla ndërtua vitin e kaluar. | Shkolla u ndërtua vitin e kaluar. | e kryera e thjeshtë joveprore kërkon u |
| Kam lodhur. | Jam lodhur. | e kryera joveprore ndërtohet me jam |
| Fëmija u fle. | Fëmija fle. | fle është jokalimtare, s’ka joveprore |
| u lahem | lahem | në të tashmen nuk përdoret u |
Provo vetë
- Dera ___ (hap) çdo mëngjes. (hapet)
- Shtëpia ___ (ndërtoj) vitin e kaluar. (u ndërtua)
- Unë ___ (zgjoj) në orën shtatë. (zgjohem)
- Ktheje në pësore: «Mësuesi shpjegon mësimin.» (Mësimi shpjegohet nga mësuesi.)
Burime dhe referenca
- Gramatika e gjuhës shqipe I – Morfologjia, Akademia e Shkencave e Shqipërisë, Tiranë, 2002.
- Gramatika e gjuhës shqipe II – Sintaksa, Akademia e Shkencave e Shqipërisë, Tiranë, 2002.
- Drejtshkrimi i gjuhës shqipe, Instituti i Gjuhësisë dhe i Letërsisë, Tiranë, 1973.
- Fjalori i gjuhës shqipe, Akademia e Shkencave e Shqipërisë, Tiranë, 2006.
