Përcaktori dhe rrethanori
Përveç gjymtyrëve kryesore — kryefjalës dhe kallëzuesit — fjalia ka edhe gjymtyrë të dyta. Dy prej tyre janë përcaktori, që i shtohet një emri, dhe rrethanori, që i shtohet foljes.
Dallimi themelor
| Gjymtyra | Përcakton | Pyetjet | Shembull |
|---|---|---|---|
| Përcaktori | një emër | Cili? Çfarë lloji? I kujt? Sa? | Lexova një libër interesant. |
| Rrethanori | një folje | Ku? Kur? Si? Pse? Sa? | Fëmijët luajnë në park. |
Si shprehet përcaktori
| Shprehet me | Shembull |
|---|---|
| Mbiemër | një ditë e bukur |
| Emër në gjinore | libri i Artës, maja e malit |
| Përemër pronor | çanta ime |
| Numëror | tri vajza, kati i tretë |
| Emër me parafjalë | një shtëpi me kopsht |
| Fjali e varur përcaktore | libri që lexova |
Llojet e rrethanorit
| Lloji | Pyetja | Shembull |
|---|---|---|
| Vendi | Ku? Nga? Deri ku? | Punoj në zyrë. |
| Kohe | Kur? Sa kohë? | U ngrita herët. |
| Mënyre | Si? Në ç’mënyrë? | Foli qetësisht. |
| Shkaku | Pse? Nga se? | U vonova për shkak të trafikut. |
| Qëllimi | Për çfarë? | Erdha për të ndihmuar. |
| Sasie | Sa? | Fola shumë. |
| Kushti | Me ç’kusht? | Pa ndihmën tënde nuk do t’ia dilja. |
Përcaktori i shkëputur
Kur përcaktori jep një sqarim shtesë, ai veçohet me presje dhe quhet i shkëputur:
- Arta, nxënësja më e mirë e klasës, mori çmimin.
- Shkodra, qytet i lashtë, ndodhet pranë liqenit.
Sa gjymtyrë të dyta mund të ketë një fjali?
Aq sa duhen. Analizo këtë fjali:
«Nxënësit e klasës sonë lexuan me kujdes një tregim të gjatë në bibliotekë mbrëmë.»
- e klasës sonë — përcaktor i kryefjalës
- me kujdes — rrethanor mënyre
- një tregim — kundrinor i drejtë; të gjatë — përcaktor i tij
- në bibliotekë — rrethanor vendi
- mbrëmë — rrethanor kohe
Nga letërsia shqipe
Naim Frashëri e ngarkon vargun e dytë të Bagëti e Bujqësisë me përcaktorë:
«Fushat e gjëra me lule, q’u kam ndër mënt dit’ e natë!»
e gjëra është përcaktor i shprehur me mbiemër; me lule është përcaktor i shprehur me emër me parafjalë; dit’ e natë është rrethanor kohe. Tri gjymtyrë të dyta në një varg të vetëm — kjo dendësi është ajo që i jep vargut plotësinë e tij.
Fjalët sinjalizuese
Nëse fjala i përgjigjet pyetjes cili? dhe qëndron pranë një emri, është përcaktor. Nëse i përgjigjet ku? kur? si? pse? dhe lidhet me foljen, është rrethanor. Grupet me parafjalë mund të jenë të dyja — vendos sipas fjalës që përcaktojnë.
Gabimet e zakonshme
| Gabim | Saktë | Pse |
|---|---|---|
| Të quash rrethanorin gjymtyrë kryesore | Rrethanori është gjymtyrë e dytë | gjymtyrë kryesore janë vetëm kryefjala dhe kallëzuesi |
| një libër e interesant | një libër interesant | mbiemri i panyjshëm nuk merr nyjë |
| Arta nxënësja më e mirë mori çmimin. | Arta, nxënësja më e mirë, mori çmimin. | përcaktori i shkëputur veçohet me presje |
| Ngatërrimi i kundrinorit me përcaktorin | Lexova librin = kundrinor; librin e ri = përcaktor | kundrinori plotëson foljen, përcaktori emrin |
Provo vetë
Gjej përcaktorët dhe rrethanorët:
- Fëmijët e vegjël luajnë në oborr. (e vegjël — përcaktor; në oborr — rrethanor vendi)
- Dje lexova një libër interesant. (dje — rrethanor kohe; interesant — përcaktor)
- Foli qetësisht me nxënësit. (qetësisht — rrethanor mënyre)
Burime dhe referenca
- Naim Frashëri, Bagëti e Bujqësia, Bukuresht, 1886.
- Gramatika e gjuhës shqipe I – Morfologjia, Akademia e Shkencave e Shqipërisë, Tiranë, 2002.
- Gramatika e gjuhës shqipe II – Sintaksa, Akademia e Shkencave e Shqipërisë, Tiranë, 2002.
- Drejtshkrimi i gjuhës shqipe, Instituti i Gjuhësisë dhe i Letërsisë, Tiranë, 1973.
- Fjalori i gjuhës shqipe, Akademia e Shkencave e Shqipërisë, Tiranë, 2006.
