E kryera e thjeshtë dhe e pakryera
Të dyja kohët tregojnë të kaluarën, por ndryshojnë në mënyrën si e shohin veprimin. E kryera e thjeshtë e paraqet veprimin si një njësi të mbyllur, të parë nga jashtë; e pakryera e paraqet nga brenda, si të hapur, të vazhduar ose të përsëritur. Ky ndryshim quhet aspekt dhe është çelësi për të zgjedhur saktë.
Përdorimet
| Koha | Përdoret për | Shembull |
|---|---|---|
| E kryera e thjeshtë | veprim të përfunduar në një çast të caktuar | Dje lexova një libër. |
| veprime të njëpasnjëshme në rrëfim | Hyri, uli çantën dhe filloi punën. | |
| veprim të përsëritur një numër të caktuar herësh | E lexova tri herë. | |
| E pakryera | veprim të përsëritur ose zakon | Çdo verë shkonim në det. |
| veprim në zhvillim si sfond i një tjetri | Ndërsa lexoja, ra telefoni. | |
| përshkrime, gjendje, rrethana | Qielli ishte i kthjellët dhe ajri ishte i freskët. | |
| mosha, gjendja fizike a shpirtërore në të shkuarën | Atëherë isha tetë vjeç dhe kisha shumë frikë. |
Paradigmat
| Veta | punoj – e kryer e thjeshtë | punoj – e pakryer | hap – e kryer e thjeshtë | hap – e pakryer |
|---|---|---|---|---|
| unë | punova | punoja | hapa | hapja |
| ti | punove | punoje | hape | hapje |
| ai / ajo | punoi | punonte | hapi | hapte |
| ne | punuam | punonim | hapëm | hapnim |
| ju | punuat | punonit | hapët | hapnit |
| ata / ato | punuan | punonin | hapën | hapnin |
Foljet e parregullta më të përdorura
| Folja | E kryer e thjeshtë (unë) | E pakryer (unë) | Pjesorja |
|---|---|---|---|
| jam | qeshë | isha | qenë |
| kam | pata | kisha | pasur |
| shkoj | shkova | shkoja | shkuar |
| vij | erdha | vija | ardhur |
| them | thashë | thoja | thënë |
| bëj | bëra | bëja | bërë |
| marr | mora | merrja | marrë |
| jap | dhashë | jepja | dhënë |
| shoh | pashë | shihja | parë |
| bie | rashë | bija | rënë |
Të dyja bashkë në një tregim
Në një rrëfim tipik, e pakryera vendos skenën dhe e kryera e thjeshtë çon ngjarjen përpara:
«Ishte mbrëmje. Rruga ishte e zbrazët dhe binte një shi i imët. Arta ecte ngadalë drejt shtëpisë. Papritur dëgjoi një zë pas saj, u kthye dhe pa një fytyrë të njohur.»
Katër foljet e para janë të pakryera — përshkrim; tri të fundit janë të kryera të thjeshta — veprime të njëpasnjëshme.
Nga letërsia shqipe
Fan Noli te Anës lumenjve e ndërton gjendjen me pjesore të mëparshme dhe e mban veprimin në rrjedhë me po + e tashme:
«Arratisur, syrgjynosur, / rraskapitur dhe katosur, / po vajtonj pa fund, pa shpresë, / anës Elbë-s, anës Spree-së.»
Po ta kthenim rrëfimin në të shkuarën, do të thoshim «po vajtoja» — e pakryera, sepse vajtimi është i vazhdueshëm dhe pa fund, jo një veprim i mbyllur.
Fjalët sinjalizuese
- E kryera e thjeshtë: dje, mbrëmë, pardje, javën e kaluar, vitin e kaluar, në vitin 2019, atëherë, papritur, menjëherë, më në fund.
- E pakryera: çdo ditë, çdo verë, zakonisht, gjithmonë, shpesh, rrallë, herë pas here, ndërsa, ndërkohë, kur isha i vogël.
Gabimet e zakonshme
| Gabim | Saktë | Pse |
|---|---|---|
| Dje shkoja në kinema. | Dje shkova në kinema. | një veprim i vetëm e i mbyllur |
| Çdo mëngjes vrapova. | Çdo mëngjes vrapoja. | veprim i përsëritur |
| Ndërsa lexova, ra telefoni. | Ndërsa lexoja, ra telefoni. | sfondi kërkon të pakryerën |
| punonim për punuam | Dje punuam deri vonë. | ngatërrim i formave të shumësit |
| Kur isha i vogël, shkova çdo verë në det. | Kur isha i vogël, shkoja çdo verë në det. | zakon i së shkuarës |
Provo vetë
- Ndërsa ___ (gatuaj), ___ (bie) zilja. (gatuaja / ra)
- Vitin e kaluar ___ (vizitoj) Shkodrën për herë të parë. (vizitova)
- Kur ___ (jam) fëmijë, ___ (luaj) çdo ditë në oborr. (isha / luaja)
- Ai ___ (hyj), ___ (ul) çantën dhe ___ (filloj) punën. (hyri / uli / filloi)
Burime dhe referenca
- Fan S. Noli, Anës lumenjve, 1928.
- Gramatika e gjuhës shqipe I – Morfologjia, Akademia e Shkencave e Shqipërisë, Tiranë, 2002.
- Gramatika e gjuhës shqipe II – Sintaksa, Akademia e Shkencave e Shqipërisë, Tiranë, 2002.
- Drejtshkrimi i gjuhës shqipe, Instituti i Gjuhësisë dhe i Letërsisë, Tiranë, 1973.
- Fjalori i gjuhës shqipe, Akademia e Shkencave e Shqipërisë, Tiranë, 2006.
