Fjalëformimi: parashtesat, prapashtesat dhe fjalët e përbëra
Shqipja krijon fjalë të reja kryesisht nga brenda vetes, duke u nisur nga fjalë ekzistuese. Kush e njeh sistemin e fjalëformimit e kupton një fjalë të re pa fjalor — sepse e njeh rrënjën dhe di ç’kuptim shton secila ndajshtesë.
Tri mënyrat kryesore
| Mënyra | Përshkrimi | Shembull |
|---|---|---|
| Prejardhje | rrënjë + parashtesë ose prapashtesë | punë → punëtor |
| Përbërje | bashkim i dy fjalëve | bashkë + punoj → bashkëpunoj |
| Konversion | kalim nga një klasë fjalësh në tjetrën | i ri → të rinjtë |
Prapashtesat më prodhimtare
| Prapashtesa | Formon | Shembuj |
|---|---|---|
| -im | emra veprimi nga foljet | zhvilloj → zhvillim; mendoj → mendim |
| -je | emra veprimi | dal → dalje; hyj → hyrje; lëviz → lëvizje |
| -ësi | emra cilësie nga mbiemrat | i mirë → mirësi; i lartë → lartësi |
| -tar, -tor | emra vepruesi | luftë → luftëtar; punë → punëtor |
| -ues, -yes | emra vepruesi nga foljet | mësoj → mësues; përkthej → përkthyes |
| -shëm | mbiemra mundësie | kuptoj → i kuptueshëm; besoj → i besueshëm |
| -or | mbiemra përkatësie | komb → kombëtar; shkencë → shkencor |
| -isht | ndajfolje | qetë → qetësisht; shkencë → shkencërisht |
Parashtesat më të përdorura
| Parashtesa | Kuptimi | Shembuj |
|---|---|---|
| pa- | mohim te mbiemrat | i mundur → i pamundur; i drejtë → i padrejtë |
| mos- | mohim te emrat | marrëveshje → mosmarrëveshje; besim → mosbesim |
| ri- | përsëritje | ndërtoj → rindërtoj; lexoj → rilexoj |
| sh-, zh- | veprim i kundërt | lidh → zgjidh; vesh → zhvesh |
| për- | përfundim ose përforcim | punoj → përpunoj; mbledh → përmbledh |
| bashkë- | veprim i përbashkët | punoj → bashkëpunoj; jetoj → bashkëjetoj |
| nën-, mbi- | pozicion ose shkallë | nënvizoj, mbivlerësoj |
Familja e fjalëve
Nga një rrënjë e vetme del një familje e tërë. Kjo është mënyra më e shpejtë për të zgjeruar fjalorin:
- punë → punoj, punëtor, punësim, i papunë, bashkëpunoj, punëdhënës
- besoj → besim, i besueshëm, i pabesueshëm, besnik, mosbesim
- shkruaj → shkrim, shkrimtar, i shkruar, përshkruaj, nënshkrim
- dritë → ndriçoj, i ndritur, ndriçim, dritare
Fjalët e përbëra
Ato shkruhen bashkë: mirëmëngjes, kryeqytet, buzëqesh, zemërmirë, mirënjohës, gjithsesi, dorështrënguar.
Fjalët sinjalizuese
Kur has një fjalë të panjohur, ndaje: hiq parashtesën, gjej rrënjën, njih prapashtesën. Nga i pazëvendësueshëm del pa- + zëvendëso + -ueshëm — «që nuk mund të zëvendësohet».
Gabimet e zakonshme
| Gabim | Saktë | Pse |
|---|---|---|
| bashkë punoj | bashkëpunoj | fjalët e përbëra shkruhen bashkë |
| mos marrëveshje | mosmarrëveshje | po ashtu |
| i pa mundur | i pamundur | parashtesa nuk ndahet |
| kuptueshm | i kuptueshëm | ë-ja e prapashtesës nuk hiqet |
Provo vetë
- Nga folja «zhvilloj» formo emrin: ___ (zhvillim)
- Nga mbiemri «i lartë» formo emrin: ___ (lartësi)
- Nga «i mundur» formo mohoren: ___ (i pamundur)
- Nga «ndërtoj» formo foljen e përsëritjes: ___ (rindërtoj)
- Bashko «zemër» dhe «mirë»: ___ (zemërmirë)
Burime dhe referenca
- Gramatika e gjuhës shqipe I – Morfologjia, Akademia e Shkencave e Shqipërisë, Tiranë, 2002.
- Gramatika e gjuhës shqipe II – Sintaksa, Akademia e Shkencave e Shqipërisë, Tiranë, 2002.
- Drejtshkrimi i gjuhës shqipe, Instituti i Gjuhësisë dhe i Letërsisë, Tiranë, 1973.
- Fjalori i gjuhës shqipe, Akademia e Shkencave e Shqipërisë, Tiranë, 2006.
