Ligjërata e drejtë dhe e zhdrejtë
Ligjërata e drejtë i riprodhon fjalët e dikujt ashtu siç janë thënë, brenda thonjëzave ose pas vizës së dialogut. Ligjërata e zhdrejtë i përcjell ato si fjali e varur, duke i përshtatur me këndvështrimin e rrëfyesit.
Tri ndryshimet që duhen bërë
- Koha e foljes zhvendoset një hap prapa, kur folja drejtuese është në të shkuarën.
- Vetat dhe përemrat ndryshojnë sipas folësit të ri.
- Rrethanorët e kohës dhe të vendit zhvendosen.
Zhvendosja e kohëve
| Ligjërata e drejtë | Ligjërata e zhdrejtë | Shembull |
|---|---|---|
| E tashme | E pakryer | «Jam e lodhur.» → Tha se ishte e lodhur. |
| E kryer e thjeshtë | Më se e kryer | «E mbarova detyrën.» → Tha se e kishte mbaruar detyrën. |
| E kryer | Më se e kryer | «Kam ardhur.» → Tha se kishte ardhur. |
| E ardhme | do të + e pakryer | «Do të vij.» → Tha se do të vinte. |
| Urdhërore | Lidhore | «Hapni librat!» → Na tha të hapnim librat. |
Zhvendosja e rrethanorëve
| E drejtë | E zhdrejtë |
|---|---|
| sot | atë ditë |
| nesër | të nesërmen |
| dje | një ditë më parë |
| tani | atëherë |
| këtu | atje |
| ky, kjo | ai, ajo |
Pyetjet dhe urdhrat
- Pyetje e përgjithshme — pjesëza a zëvendësohet me nëse: «A ke kohë?» → Pyeti nëse kisha kohë.
- Pyetje e pjesshme — fjala pyetëse ruhet: «Ku banon?» → Pyeti ku banoja.
- Urdhër — kalon në lidhore: «Mos u vono!» → Më tha të mos vonohesha.
Kujdes: pyetja e zhdrejtë nuk merr pikëpyetje dhe ruan rendin e fjalisë dëftore.
Pikësimi i ligjëratës së drejtë
- Me dy pika dhe thonjëza: Mësuesja tha: «Hapni librat.»
- Me vizë dialogu: — Mirëmëngjes, si je?
- Kur fjalët e autorit vijnë pas: «Do të vij nesër», tha ai.
Foljet drejtuese
Përveç them, ligjërata e zhdrejtë hapet edhe me folje që tregojnë qëndrim: pohoj, shpjegoj, pyes, kërkoj, urdhëroj, premtoj, këshilloj, njoftoj. Zgjedhja e foljes ndryshon ngjyrimin: Ai premtoi se do të vinte nuk është njësoj me Ai tha se do të vinte.
Fjalët sinjalizuese
Lidhëzat se dhe që hapin ligjëratën e zhdrejtë dëftore; nëse hap pyetjen e përgjithshme; të hap urdhrin e kthyer në lidhore.
Gabimet e zakonshme
| Gabim | Saktë | Pse |
|---|---|---|
| Tha se jam e lodhur. | Tha se ishte e lodhur. | koha zhvendoset një hap prapa |
| Më pyeti a kisha kohë? | Më pyeti nëse kisha kohë. | pa pikëpyetje, me nëse |
| Më tha të mos vonohu. | Më tha të mos vonohesha. | lidhorja përshtatet me vetën |
| Tha se sot kishte provim. | Tha se atë ditë kishte provim. | rrethanori zhvendoset |
| Tha që «do të vij». | Tha se do të vinte. | nuk përzihen dy ligjëratat |
Provo vetë
Ktheji në ligjëratë të zhdrejtë:
- Arta tha: «Jam në bibliotekë.» → (Arta tha se ishte në bibliotekë.)
- Beni tha: «Do të shkoj në Tiranë.» → (Beni tha se do të shkonte në Tiranë.)
- Ai pyeti: «A vjen nesër?» → (Ai pyeti nëse do të vija të nesërmen.)
- Mësuesja tha: «Dorëzoni detyrat!» → (Mësuesja na tha të dorëzonim detyrat.)
Burime dhe referenca
- Gramatika e gjuhës shqipe I – Morfologjia, Akademia e Shkencave e Shqipërisë, Tiranë, 2002.
- Gramatika e gjuhës shqipe II – Sintaksa, Akademia e Shkencave e Shqipërisë, Tiranë, 2002.
- Drejtshkrimi i gjuhës shqipe, Instituti i Gjuhësisë dhe i Letërsisë, Tiranë, 1973.
- Fjalori i gjuhës shqipe, Akademia e Shkencave e Shqipërisë, Tiranë, 2006.
