Shprehjet e zakonshme të komunikimit
Këto janë formulat e gatshme që hapin, mbajnë dhe mbyllin një bisedë. Ato ndryshojnë sipas kohës së ditës, sipas shkallës së formalitetit dhe sipas marrëdhënies me bashkëfolësin.
Përshëndetjet
| Çasti | Formale | Joformale | Përgjigjja |
|---|---|---|---|
| Në mëngjes | Mirëmëngjes! | Mirëmëngjes! / Ç’kemi? | Mirëmëngjes! |
| Gjatë ditës | Mirëdita! | Tungjatjeta! / Përshëndetje! | Mirëdita! |
| Në mbrëmje | Mirëmbrëma! | Mirëmbrëma! | Mirëmbrëma! |
| Në ndarje | Mirupafshim! | Tung! / Shihemi! | Mirupafshim! |
| Para gjumit | Natën e mirë! | Natën! | Natën e mirë! |
| Kur dikush niset | Rrugë të mbarë! | Udhë të mbarë! | Faleminderit! |
Formulat kryesore
| Funksioni | Shprehja | Përgjigjja e zakonshme |
|---|---|---|
| Prezantim | Unë quhem Arta. / Më quajnë Arta. | Gëzohem që u njohëm! |
| Pyetje për gjendjen | Si je? Si jeni? Si ia kalon? | Mirë, faleminderit. Po ti / po ju? |
| Falënderim | Faleminderit! Ju faleminderit shumë! | S’ka përse. / Me kënaqësi. |
| Kërkesë | Ju lutem, a mund të ...? / Të lutem, mund të ...? | Sigurisht. / Patjetër. |
| Ndjesë | Më falni! Ndjesë për vonesën! | Asgjë. / S’ka problem. |
| Refuzim i sjellshëm | Për fat të keq, nuk mundem. | E kuptoj, s’ka gjë. |
| Urim | Urime! Gëzuar! Ditëlindjen e gëzuar! | Faleminderit! |
| Ngushëllim | Ngushëllimet e mia. | Faleminderit. |
Ti apo ju? — sistemi i mirësjelljes
Shqipja e dallon mirësjelljen me vetën e dytë shumës ju, të përdorur edhe kur i drejtohemi një personi të vetëm. Përdore ju me persona që nuk i njeh, me persona më të rritur, në punë, në institucione dhe në shërbime.
| Joformale (ti) | Formale (ju) |
|---|---|
| Si je? | Si jeni? |
| Si e ke emrin? | Si e keni emrin? |
| Të lutem, a mund të më ndihmosh? | Ju lutem, a mund të më ndihmoni? |
| Nga je? | Nga jeni? |
| Faleminderit! | Ju faleminderit! |
Fjalori i sjelljes në bisedë
- Për të hapur: Më falni, a mund t’ju pyes diçka?
- Për të vazhduar: Po, e kuptoj. Vazhdo, të lutem. Interesante!
- Për të kërkuar përsëritje: Ju lutem, a mund ta përsërisni? Nuk e kuptova mirë.
- Për të mos rënë dakord me mirësjellje: Ndoshta keni të drejtë, por unë mendoj ndryshe.
- Për të mbyllur: Faleminderit për kohën. Shihemi së shpejti!
Nga letërsia shqipe
Përshëndetja dhe fjala janë vetë lënda e komunikimit. Naim Frashëri e feston pikërisht këtë mjet:
«Gjuha jonë sa e mirë! / Sa e ëmbël, sa e gjerë! / Sa e lehtë, sa e lirë! / Sa e bukur, sa e vlerë!»
Vër re strukturën e përsëritur sa + mbiemër — po ky ndërtim përdoret sot çdo ditë në gjuhën e folur për të shprehur admirim: Sa mirë! Sa bukur! Sa keq!
Gabimet e zakonshme
| Gabim | Saktë | Pse |
|---|---|---|
| Si jeni, a mund të më ndihmosh? | Si jeni, a mund të më ndihmoni? | mos i përziej format ti dhe ju |
| Faleminderit shumë ty. | Të falënderoj shumë. | faleminderit nuk merr plotës |
| Tung te mjeku a në zyrë | Mirëdita / Mirupafshim | regjistri formal |
| Kërkoj falje për vonesën time. | Më falni për vonesën. | forma më e natyrshme |
| Mirëmbrëma në orën 10 të mëngjesit | Mirëmëngjes deri rreth mesditës | koha e ditës |
Provo vetë
- Në orën 9 të mëngjesit i thua drejtorit: ___ (Mirëmëngjes!)
- Kërko diçka me mirësjellje nga një i panjohur: ___ (Ju lutem, a mund të ...?)
- Përgjigju një falënderimi: ___ (S’ka përse.)
- Uro dikë që niset për udhëtim: ___ (Rrugë të mbarë!)
Burime dhe referenca
- Naim Frashëri, Gjuha jonë (nga Tehajylat), 1885.
- Gramatika e gjuhës shqipe I – Morfologjia, Akademia e Shkencave e Shqipërisë, Tiranë, 2002.
- Gramatika e gjuhës shqipe II – Sintaksa, Akademia e Shkencave e Shqipërisë, Tiranë, 2002.
- Drejtshkrimi i gjuhës shqipe, Instituti i Gjuhësisë dhe i Letërsisë, Tiranë, 1973.
- Fjalori i gjuhës shqipe, Akademia e Shkencave e Shqipërisë, Tiranë, 2006.
