Shqiptimi dhe drejtshkrimi: alfabeti, ë-ja dhe theksi
Shqipja shkruhet sipas parimit fonetik: çdo shkronjë i përgjigjet një tingulli dhe çdo tingull një shkronje. Prandaj një shqiptim i saktë çon drejtpërdrejt te një drejtshkrim i saktë. Drejtshkrimi i sotëm u njësua nga Kongresi i Drejtshkrimit i vitit 1972 dhe u kodifikua në rregulloren e vitit 1973.
Alfabeti
Alfabeti i shqipes ka 36 shkronja: 7 zanore — a, e, ë, i, o, u, y — dhe 29 bashkëtingëllore. Nëntë prej tyre janë dyshkronjësha: shkruhen me dy shenja, por përfaqësojnë një tingull të vetëm dhe nuk ndahen kurrë në fund të rreshtit.
| Dyshkronjëshi | Përshkrimi | Shembull |
|---|---|---|
| dh | fërkimor i shprehur, si në dhelpër | dhoma, dhjetë, madhështi |
| gj | mbylltor i qiellzës, i butë | gjuhë, gjumë, gjithçka |
| ll | anësor i trashë, i pasmë | llambë, mollë, llogari |
| nj | hundor i butë | njeri, banjë, njoh |
| rr | i dridhur i fortë, i gjatë | rrugë, rrota, arrij |
| sh | fërkimor i pashprehur | shtëpi, shkollë, shpresë |
| th | fërkimor i pashprehur, si në thikë | thikë, thellë, i thjeshtë |
| xh | bashkëtingëllore e shprehur | xhaketë, xhami, xhiro |
| zh | fërkimor i shprehur | zhurmë, zhvillim, zhytem |
Shkronja ë — shkronja më e rëndësishme e shqipes
- E theksuar shqiptohet qartë: fëmijë, ëndërr, këmbë, dëshirë.
- Në fund të fjalës shpesh dëgjohet dobët ose nuk dëgjohet fare, por shkruhet gjithmonë: punë, ditë, natë, mirë, shtëpitë.
- Ajo dallon kuptime dhe forma gramatikore: dhemb (folje) — dhëmb (emër); i madh — e madhe; mal — male.
- Ajo mban gjatësinë e rrokjes dhe rregullon ritmin e fjalës.
Çiftet që ngatërrohen më shpesh
| Çifti | Dallimi | Shembuj |
|---|---|---|
| q / ç | q është i qiellzës, i butë; ç është i pasmë, më i fortë | qen — çelës; qaj — çaj |
| gj / xh | gj i butë; xh më i fortë | gjumë — xhami |
| l / ll | l i hollë; ll i trashë | lule — mollë |
| r / rr | rr dridhet më gjatë | rini — rrini; rugë nuk ekziston, është rrugë |
| e / ë | ndryshojnë kuptimin | dhemb — dhëmb |
| i / y | y është zanore e mbyllur e përparme e rrumbullakuar | di — dy; ti — ty |
Theksi
Në shumicën e fjalëve të shqipes theksi bie mbi rrokjen e parafundit: shtë-pi-a, më-su-e-si, puno-nim. Në fjalët njërrokëshe dhe në disa huazime bie në rrokjen e fundit: qy-tet, ka-fe, shqi-pri. Theksi nuk shënohet me shenjë grafike në shqip.
Nga letërsia shqipe
Vargjet e para të poezisë Gjuha shqype (1892) të Ndre Mjedës janë shkruar në gegërishten letrare të kohës:
«Përmbi za që lshon bylbyli, / gjuha shqype m'shungullon; / përmbi er' që jep zymbyli, / pa da zemren ma ngushllon.»
Krahaso me shqipen e sotme standarde: zë në vend të za, lëshon në vend të lshon, zemrën në vend të zemren. Këto nuk janë gabime: janë tipare të gegërishtes letrare para njësimit të vitit 1972 — mungesa e ë-së së patheksuar dhe kalimi ë → a para hundoreve.
Po ashtu Migjeni te Poema e mjerimit (1936) shkruan: «Mjerimi ka vulën e vet të shëmtueme» — forma gege e pjesores, që në standard është e shëmtuar.
Disa rregulla drejtshkrimore që duhen mbajtur mend
- Emrat e ditëve dhe të muajve shkruhen me shkronjë të vogël: e hënë, janar.
- Grupet mb, nd, ng, ngj ruhen të plota: mbi, e ëmbël, ndër, këndoj, ngjyrë.
- Nyja e përparme shkruhet e ndarë nga mbiemri: i mirë, jo imirë.
- Pjesëza të e lidhores shkruhet e ndarë: të shkoj, por shkurtohet me apostrof para zanores: t’i them.
- Fjalët e përbëra shkruhen bashkë: bashkëpunoj, mirëmëngjes, kryeqytet.
Gabimet e zakonshme
| Gabim | Saktë | Pse |
|---|---|---|
| pun, mir, dit | punë, mirë, ditë | ë-ja fundore nuk hiqet në shkrim |
| çeni | qeni | ngatërrim q / ç |
| ruga | rruga | rr nuk shkruhet me një r |
| i mbël | i ëmbël | ruhet ë-ja e brendshme |
| Janar në mes fjalie | janar | muajt shkruhen me shkronjë të vogël |
| ndarja rru-gë si r-rugë | rru-gë | dyshkronjëshat nuk ndahen |
Provo vetë
Korrigjo fjalët:
- shtepi → shtëpi
- rugë → rrugë
- çeni leh → qeni leh
- i mbel → i ëmbël
- mesues → mësues
Burime dhe referenca
- Ndre Mjeda, Gjuha shqype, 1892.
- Migjeni, Poema e mjerimit, te Vargjet e lira, 1936.
- Kongresi i Drejtshkrimit të Gjuhës Shqipe, Tiranë, 1972.
- Gramatika e gjuhës shqipe I – Morfologjia, Akademia e Shkencave e Shqipërisë, Tiranë, 2002.
- Gramatika e gjuhës shqipe II – Sintaksa, Akademia e Shkencave e Shqipërisë, Tiranë, 2002.
- Drejtshkrimi i gjuhës shqipe, Instituti i Gjuhësisë dhe i Letërsisë, Tiranë, 1973.
- Fjalori i gjuhës shqipe, Akademia e Shkencave e Shqipërisë, Tiranë, 2006.
