Bazat e gramatikës shqipe
Ky mësim jep kornizën e përgjithshme të gramatikës së shqipes: pjesët e ligjëratës, rregullat themelore të përshtatjes dhe rendin e fjalëve. Përdore si pikënisje para se të kalosh te temat e veçanta.
Dhjetë pjesët e ligjëratës
| Pjesa | Tregon | Ndryshon sipas | Shembull |
|---|---|---|---|
| Emri | qenie, sende, dukuri | gjinisë, numrit, rasës, trajtës | libër, vajzë, liri |
| Mbiemri | cilësi | gjinisë, numrit, rasës | i mirë, e re, trim |
| Përemri | zëvendëson emrin | vetës, numrit, rasës | unë, ky, im, kush |
| Numërori | sasi ose radhë | pjesërisht | tre, i pari |
| Folja | veprim ose gjendje | vetës, numrit, kohës, mënyrës | punoj, jam, kam |
| Ndajfolja | rrethanën e veprimit | e pandryshueshme | shpejt, sot, këtu |
| Parafjala | lidhjen me emrin | e pandryshueshme | në, me, nga, për |
| Lidhëza | bashkon fjalë e fjali | e pandryshueshme | dhe, por, sepse |
| Pjesëza | nuancon kuptimin | e pandryshueshme | nuk, po, a, të |
| Pasthirrma | ndjenjë | e pandryshueshme | Oh! Medet! |
Katër rregullat që zgjidhin shumicën e gabimeve
- Përshtatja folje – kryefjalë. Folja merr vetën dhe numrin e kryefjalës: Ata punojnë.
- Përshtatja mbiemër – emër. Mbiemri ndjek gjininë, numrin dhe rasën e emrit: vajza e re, djemtë e rinj, vajzës së re.
- Parafjala kërkon rasën e vet. në shkollë (kallëzore), nga shkolla (emërore), prej shkollës (rrjedhore).
- Lidhorja pas foljeve gjysmëndihmëse. Pas mund, duhet, dua, filloj, provoj vjen të + folje: duhet të shkoj.
Sistemi i shquarsisë
Shqipja nuk ka nyjë përpara emrit. Shquarsia shprehet me mbaresë: libër → libri, vajzë → vajza. Krahaso me nyjën e përparme i, e, të, së, e cila nuk shpreh shquarsi, por lidh mbiemrin ose gjinoren me emrin: djali i mirë, libri i Artës.
Rendi i fjalëve
Rendi bazë është kryefjalë – kallëzues – kundrinor: Arta lexon librin. Shqipja e lejon ndryshimin e rendit për theksim, por atëherë kundrinori i parvendosur duhet të rimerret me trajtë të shkurtër: Librin e lexoi Arta. Trajtat e shkurtra qëndrojnë gjithmonë para foljes, përveç urdhërores pohore.
Nga letërsia shqipe
Strofa e Naim Frashërit është një ushtrim i vogël gramatikor më vete:
«Gjuha jonë sa e mirë! / Sa e ëmbël, sa e gjerë! / Sa e lehtë, sa e lirë! / Sa e bukur, sa e vlerë!»
Në katër vargje shohim: një emër femëror të shquar (gjuha), një përemër pronor të përshtatur me të (jonë) dhe tetë mbiemra të nyjshëm në femërore njëjës, secili me nyjën e. Po ta ndërronim emrin në vendi, do të duhej të ndërronim çdo formë: Vendi ynë sa i mirë, sa i ëmbël ...
Gabimet e zakonshme
| Gabim | Saktë | Pse |
|---|---|---|
| Fëmijët luan. | Fëmijët luajnë. | përshtatja në numër |
| vajzë i mirë | vajzë e mirë | përshtatja në gjini |
| i mir | i mirë | ë-ja fundore |
| Duhet shkoj. | Duhet të shkoj. | pjesëza e lidhores |
| Vij nga shkollës. | Vij nga shkolla. | rasa pas parafjalës |
Provo vetë
- Studentët ___ (përgatitem) për provim. (përgatiten)
- Bleva një shtëpi ___ (i vjetër). (të vjetër)
- Ai duhet ___ (nisem) herët. (të niset)
- Erdha ___ (prej / punë). (prej punës)
Burime dhe referenca
- Naim Frashëri, Gjuha jonë (nga Tehajylat), 1885.
- Gramatika e gjuhës shqipe I – Morfologjia, Akademia e Shkencave e Shqipërisë, Tiranë, 2002.
- Gramatika e gjuhës shqipe II – Sintaksa, Akademia e Shkencave e Shqipërisë, Tiranë, 2002.
- Drejtshkrimi i gjuhës shqipe, Instituti i Gjuhësisë dhe i Letërsisë, Tiranë, 1973.
- Fjalori i gjuhës shqipe, Akademia e Shkencave e Shqipërisë, Tiranë, 2006.
