Foljet ndihmëse «jam» dhe «kam»
Jam dhe kam janë dy foljet më të përdorura të shqipes. Ato kanë dy role: si folje të mëvetësishme, me kuptim të plotë, dhe si folje ndihmëse, me të cilat ndërtohen kohët e përbëra të të gjitha mënyrave. Pa i zotëruar këto dy folje, nuk ndërtohet dot asnjë kohë e përbërë.
Përdorimi dhe qëllimi
| Folja | Roli | Shembull |
|---|---|---|
| jam | identitet, profesion | Unë jam mësuese. |
| jam | cilësi ose gjendje | Ai është i lodhur. |
| jam | vendndodhje | Ne jemi në klasë. |
| jam | ndihmëse për diatezën joveprore | Dera është mbyllur. |
| kam | zotërim | Ata kanë një shtëpi të re. |
| kam | marrëdhënie ose tipar | Ajo ka dy vëllezër. |
| kam | ndihmëse për kohët e përbëra | Unë kam lexuar librin. |
| kam | në shprehje të ngulitura | Kam nevojë, kam të drejtë, kam frikë. |
Zgjedhimi i plotë
| Veta | jam – e tashme | jam – e pakryer | jam – e kryer e thjeshtë | kam – e tashme | kam – e pakryer | kam – e kryer e thjeshtë |
|---|---|---|---|---|---|---|
| unë | jam | isha | qeshë | kam | kisha | pata |
| ti | je | ishe | qe | ke | kishe | pate |
| ai / ajo | është | ishte | qe | ka | kishte | pati |
| ne | jemi | ishim | qemë | kemi | kishim | patëm |
| ju | jeni | ishit | qetë | keni | kishit | patët |
| ata / ato | janë | ishin | qenë | kanë | kishin | patën |
Pjesorja: qenë dhe pasur. Urdhërorja: ji! jini! dhe ki! kini!
Si ndërtohen kohët e përbëra
- E kryera: kam + pjesore → kam punuar, ke ardhur.
- Më se e kryera: kisha + pjesore → kisha punuar.
- E kryera e tejshkuar: pata + pjesore → pata punuar.
- E ardhmja e përparme: do të kem + pjesore → do të kem punuar.
- Joveprorja e së kryerës: jam + pjesore → jam lodhur, jam kthyer.
Mohimi dhe pyetja
| Pohore | Mohore | Pyetëse |
|---|---|---|
| Unë jam gati. | Unë nuk jam gati. | A je gati? |
| Ai ka kohë. | Ai nuk ka kohë. | A ka kohë? |
| Ne kemi mbaruar. | Ne nuk kemi mbaruar. | A keni mbaruar? |
Nga letërsia shqipe
Te Fjalët e qiririt, Naim Frashëri i përdor të dyja foljet si ndihmëse brenda dy vargjeve:
«Në mes tuaj kam qëndruar / e jam duke përvëluar.»
Kam qëndruar është e kryera e dëftores, e ndërtuar me kam + pjesore. Jam duke përvëluar ndërtohet me jam + duke + pjesore dhe shpreh një veprim në rrjedhë e sipër.
Fjalët sinjalizuese
Përshkrime, profesione, gjendje dhe vendndodhje kërkojnë jam. Zotërim, moshë e sendeve, marrëdhënie familjare dhe shprehjet nevojë, kohë, të drejtë, frikë, kujdes kërkojnë kam. Kur pas foljes vjen një pjesore, folja është ndihmëse.
Gabimet e zakonshme
| Gabim | Saktë | Pse |
|---|---|---|
| Unë je mësues. | Unë jam mësues. | mospërshtatje e vetës |
| Ata kan një shtëpi. | Ata kanë një shtëpi. | ë-ja fundore nuk hiqet |
| Ai ka shtatë vjet. | Ai është shtatë vjeç. | mosha shprehet me jam |
| Kam lodhur. | Jam lodhur. | joveprorja ndërtohet me jam |
| Do të jam atje. | Do të jem atje. | lidhorja e foljes jam |
Provo vetë
- Ne ___ gati për provimin. (jemi)
- Ata ___ një kopsht të madh. (kanë)
- Dje unë ___ i sëmurë. (isha)
- Deri tani ai ___ lexuar tre libra. (ka)
- Kur mbërrita, ata ___ ikur. (kishin)
Burime dhe referenca
- Naim Frashëri, Fjalët e qiririt, 1890.
- Gramatika e gjuhës shqipe I – Morfologjia, Akademia e Shkencave e Shqipërisë, Tiranë, 2002.
- Gramatika e gjuhës shqipe II – Sintaksa, Akademia e Shkencave e Shqipërisë, Tiranë, 2002.
- Drejtshkrimi i gjuhës shqipe, Instituti i Gjuhësisë dhe i Letërsisë, Tiranë, 1973.
- Fjalori i gjuhës shqipe, Akademia e Shkencave e Shqipërisë, Tiranë, 2006.
