Mënyra kushtore dhe mënyra habitore
Përveç dëftores dhe lidhores, shqipja ka edhe dy mënyra që shprehin qëndrime të veçanta të folësit: kushtoren, për veprime që varen nga një kusht, dhe habitoren, një mënyrë e rrallë në gjuhët europiane, që shpreh çudi ose informacion të marrë prej të tjerëve.
Mënyra kushtore
Kushtorja ndërtohet me pjesëzën do + lidhore. Ajo ka dy kohë: të tashmen dhe të kryerën.
| Koha | Forma | Përdorimi | Shembull |
|---|---|---|---|
| E tashme | do të punoja | veprim i mundshëm por i parealizuar tani | Sikur të kisha kohë, do të punoja më shumë. |
| E kryer | do të kisha punuar | veprim i parealizuar në të shkuarën | Sikur ta dija, do të kisha ardhur. |
| Veta | E tashme | E kryer |
|---|---|---|
| unë | do të punoja | do të kisha punuar |
| ti | do të punoje | do të kishe punuar |
| ai / ajo | do të punonte | do të kishte punuar |
| ne | do të punonim | do të kishim punuar |
| ju | do të punonit | do të kishit punuar |
| ata / ato | do të punonin | do të kishin punuar |
Kujdes: mos e ngatërro kushtoren e tashme me të ardhmen. Do të punoj është e ardhme e dëftores; do të punoja është kushtore.
Përdorime të tjera të kushtores
- Kërkesë e sjellshme: Do të doja një kafe, ju lutem.
- Këshillë e butë: Në vendin tënd, do të flisja me drejtorin.
- Supozim: Kush do të kishte menduar një gjë të tillë?
Mënyra habitore
Habitorja shpreh çudi, habi ose një informacion që folësi nuk e ka dëshmuar vetë, por e ka dëgjuar. Ajo formohet nga pjesorja e shkurtuar e bashkuar me foljen kam.
| Koha | Forma | Shembull |
|---|---|---|
| E tashme | punuakam | Ai punuaka edhe të dielave! |
| E pakryer | punuakësha | Paskësha gabuar që në fillim. |
| E kryer | paskam punuar | Ti paske punuar gjithë natën! |
| Më se e kryer | pakësha punuar | Askush nuk e dinte se ai paskësh punuar atje. |
| Veta | punoj – habitore e tashme | jam – habitore e tashme |
|---|---|---|
| unë | punuakam | qenkam |
| ti | punuake | qenke |
| ai / ajo | punuaka | qenka |
| ne | punuakemi | qenkemi |
| ju | punuakeni | qenkeni |
| ata / ato | punuakan | qenkan |
Fjalët sinjalizuese
Kushtorja: sikur, po të, në vendin tënd, do të doja, ndryshe.
Habitorja: vetëm shih!, paska!, qenka!, ç’thua!, sa duket, me sa dëgjova, thonë se.
Gabimet e zakonshme
| Gabim | Saktë | Pse |
|---|---|---|
| Sikur të kisha kohë, do të punoj. | ... do të punoja. | pasoja e një kushti të parealizuar kërkon kushtoren |
| do punoja | do të punoja | pjesëza të nuk hiqet |
| Ai qenka i lodhur për një fakt të njohur | Ai është i lodhur. | habitorja shpreh çudi ose dëgjim, jo fakt të dëshmuar |
| Sikur ta dija, do të vija. për të shkuarën | Sikur ta kisha ditur, do të kisha ardhur. | kushti i parealizuar në të shkuarën |
Provo vetë
- Sikur të kisha para, ___ (udhëtoj) nëpër botë. (do të udhëtoja)
- Sikur ta kisha ditur, ___ (them). (do të të kisha thënë)
- Ti ___ (punoj) gjithë natën! — habitore. (paske punuar)
- ___ (dua) një gotë ujë, ju lutem. (Do të doja)
Burime dhe referenca
- Gramatika e gjuhës shqipe I – Morfologjia, Akademia e Shkencave e Shqipërisë, Tiranë, 2002.
- Gramatika e gjuhës shqipe II – Sintaksa, Akademia e Shkencave e Shqipërisë, Tiranë, 2002.
- Drejtshkrimi i gjuhës shqipe, Instituti i Gjuhësisë dhe i Letërsisë, Tiranë, 1973.
- Fjalori i gjuhës shqipe, Akademia e Shkencave e Shqipërisë, Tiranë, 2006.
