Pikësimi: presja, dy pikat dhe shenjat e tjera
Shenjat e pikësimit e ndajnë ligjërimin në njësi kuptimore, tregojnë intonacionin dhe e bëjnë tekstin të lexueshëm. Ato nuk janë zbukurim: një presje e vendosur gabim mund ta ndryshojë krejt kuptimin e fjalisë. Krahaso: Nuk erdhi, sepse ishte i lodhur. dhe Nuk erdhi sepse ishte i lodhur — në të dytën mohohet shkaku, jo ardhja.
Pasqyra e shenjave
| Shenja | Përdoret | Shembull |
|---|---|---|
| Pika (.) | në fund të fjalisë dëftore dhe te shkurtesat | Sot kemi mësim. / etj., p.sh. |
| Presja (,) | ndan gjymtyrë të njëllojta, fjali të varura dhe gjymtyrë të veçuara | Bleva bukë, qumësht dhe djathë. |
| Pikëpresja (;) | ndan pjesë të gjata a të brendashkruara të një fjalie të përbërë | Disa lexonin; të tjerët shkruanin. |
| Dy pikat (:) | para numërimit, shpjegimit ose ligjëratës së drejtë | Na duhen tri gjëra: letra, ngjyrat, gërshërët. |
| Pikëpyetja (?) | në fund të fjalisë pyetëse të drejtë | Ku e ke çantën? |
| Pikëçuditja (!) | në fund të fjalisë thirrmore, urdhërore ose dëshirore | Sa bukur! Hape derën! |
| Thonjëzat (« ») | ligjërata e drejtë, titujt, fjalët me kuptim të veçantë | Ai tha: «Do të vij nesër.» |
| Viza e dialogut (—) | hap replikën e secilit folës | — Mirëmëngjes, si je? |
| Viza lidhëse (-) | bashkon pjesë fjalësh dhe ndan rrokjet | marrëdhënie tregtare-ekonomike |
| Tri pikat (...) | mendim i papërfunduar ose heqje teksti | Doja të thosha se... |
| Kllapat ( ) | shpjegime dytësore | Naim Frashëri (1846–1900) |
Kur vihet presja
- Midis gjymtyrëve homogjene: Në çantë kam libra, fletore, lapsa dhe një shishe uji. Para dhe-së së fundit nuk vihet presje.
- Para lidhëzave kundërshtore por, mirëpo, ndërsa, kurse, veçse: Doja të vija, por nuk munda.
- Para lidhëzave përmbyllëse prandaj, pra, kështu që: Ra shi, prandaj mbetëm brenda.
- Pas fjalisë së varur në krye të periudhës: Kur mbaroi mësimi, dolëm jashtë.
- Për të veçuar thirrorin: Arta, a mund të vish këtu?
- Për të veçuar fjalët ndërmjetëse: Ai, sipas meje, ka të drejtë.
- Për të veçuar përcaktorin e shkëputur: Arta, nxënësja më e mirë e klasës, mori çmimin.
Kur NUK vihet presja
- Midis kryefjalës dhe kallëzuesit: Nxënësit e klasës sonë morën pjesë në konkurs.
- Para se dhe që ftilluese: E di se ke të drejtë.
- Para dhe që bashkon dy gjymtyrë të njëjta: Mësoj dhe punoj.
- Midis foljes dhe kundrinorit: Lexova librin.
Dy pikat
- Para numërimit: Klasa ka tri grupe: fillestar, i mesëm dhe i avancuar.
- Para shpjegimit: Arsyeja ishte e thjeshtë: nuk kishte kohë.
- Para ligjëratës së drejtë: Mësuesja tha: «Hapni librat.»
- Nuk vihen kur numërimi rrjedh natyrshëm nga folja: Bleva bukë dhe qumësht. (jo Bleva: bukë dhe qumësht.)
Shkrimi i dialogut
Në prozën shqipe dialogu shkruhet me vizë dialogu në fillim të çdo replike të re, e ndjekur nga një hapësirë:
- — Mirëmëngjes! Si je sot?
- — Mirë, faleminderit. Po ti?
- — Edhe unë mirë. A do të vish në mbrëmje?
Kur ligjërata e drejtë futet brenda tekstit rrëfimtar, përdoren dy pikat dhe thonjëzat: Arta pyeti: «A do të vish në mbrëmje?»
Nga letërsia shqipe
Vargjet e para të Bagëti e Bujqësisë janë një thirrore e ndarë me presje dhe e mbyllur me pikëçuditje:
«O malet' e Shqipërisë e ju o lisat' e gjatë! / Fushat e gjëra me lule, q'u kam ndër mënt dit' e natë!»
Pikëçuditja shënon ngritjen emocionale të thirrorit; presja te «Fushat e gjëra me lule, q'u kam ndër mënt» veçon një përcaktor të shkëputur. Apostrofi te malet' dhe lisat' është një dukuri e drejtshkrimit të shekullit XIX; sot shkruajmë malet e Shqipërisë, lisat e gjatë, pa apostrof.
Gabimet e zakonshme
| Gabim | Saktë | Pse |
|---|---|---|
| Arta, lexon një libër. | Arta lexon një libër. | kryefjala nuk ndahet nga kallëzuesi |
| Bleva: bukë dhe qumësht. | Bleva bukë dhe qumësht. | dy pikat nuk ndërhyjnë midis foljes dhe kundrinorit |
| Bleva bukë, qumësht, dhe djathë. | Bleva bukë, qumësht dhe djathë. | pa presje para dhe-së së fundit |
| - Mirëmëngjes! | — Mirëmëngjes! | viza e dialogut është e gjatë, jo vizë lidhëse |
| Ai pyeti a do të vish. | Ai pyeti a do të vish. / Ai pyeti: «A do të vish?» | pikëpyetja vihet vetëm te pyetja e drejtë |
Provo vetë
Vendos shenjat që mungojnë:
- Arta a mund të më ndihmosh (Arta, a mund të më ndihmosh?)
- Doja të vija por u sëmura (Doja të vija, por u sëmura.)
- Na duhen tri gjëra letra ngjyrat dhe gërshërët (Na duhen tri gjëra: letra, ngjyrat dhe gërshërët.)
- Kur mbaroi mësimi dolëm jashtë (Kur mbaroi mësimi, dolëm jashtë.)
Burime dhe referenca
- Naim Frashëri, Bagëti e Bujqësia, Bukuresht, 1886.
- Gramatika e gjuhës shqipe I – Morfologjia, Akademia e Shkencave e Shqipërisë, Tiranë, 2002.
- Gramatika e gjuhës shqipe II – Sintaksa, Akademia e Shkencave e Shqipërisë, Tiranë, 2002.
- Drejtshkrimi i gjuhës shqipe, Instituti i Gjuhësisë dhe i Letërsisë, Tiranë, 1973.
- Fjalori i gjuhës shqipe, Akademia e Shkencave e Shqipërisë, Tiranë, 2006.
