Emri: gjinia, numri, trajta dhe rasat
Emri emërton qenie, sende, dukuri dhe nocione. Në shqip ai është pjesa më e lakueshme e ligjëratës: ndryshon sipas gjinisë, numrit, trajtës dhe rasës. Një emër i vetëm mund të marrë deri në dhjetë forma të ndryshme.
Gjinia
| Gjinia | Si njihet | Shembuj |
|---|---|---|
| Mashkullore | mbaron me bashkëtingëllore ose me -i / -u në të shquarën | libër → libri, mik → miku, zog → zogu, mësues → mësuesi |
| Femërore | mbaron shpesh me -ë, -e, -a, -i dhe merr -a / -ja në të shquarën | vajzë → vajza, motër → motra, shtëpi → shtëpia, lule → lulja |
| Asnjanëse | mbeturinore, sot vetëm te disa emra foljorë | të ecurit, të folurit, të ftohtit |
Kujdes: gjinia nuk përcaktohet gjithmonë nga mbaresa. Nxënës është mashkullore, nxënëse femërore; por natë, ditë dhe lule janë femërore edhe pse mbaresat ndryshojnë.
Numri: formimi i shumësit
| Mënyra | Njëjës | Shumës |
|---|---|---|
| Mbaresa -a | vajzë, fletore | vajza, fletore |
| Mbaresa -e | qytet, mal | qytete, male |
| Mbaresa -ë | djalë (i vjetër), shok | shokë |
| Mbaresa -ra | ujë, mish | ujëra, mishra |
| Ndërrim zanoreje | djalë, dash, natë | djem, desh, net |
| Pa ndryshim | mësues, nxënës, sy | mësues, nxënës, sy |
| Të parregullt | njeri, grua, derë | njerëz, gra, dyer |
Trajta e pashquar dhe e shquar
Shqipja nuk ka nyjë të veçantë përpara emrit si gjuhët romane a gjermanike: shquarsia shprehet me mbaresë në fund të fjalës.
- E pashquar — diçka e papërcaktuar ose e përmendur për herë të parë: Bleva një libër.
- E shquar — diçka e njohur për të dy bashkëfolësit: Libri është mbi tavolinë.
Lakimi i plotë
| Rasa | mal – i pashquar | mal – i shquar | vajzë – e pashquar | vajzë – e shquar |
|---|---|---|---|---|
| Emërore | (një) mal | mali | (një) vajzë | vajza |
| Gjinore | i/e (një) mali | i/e malit | i/e (një) vajze | i/e vajzës |
| Dhanore | (një) mali | malit | (një) vajze | vajzës |
| Kallëzore | (një) mal | malin | (një) vajzë | vajzën |
| Rrjedhore | (prej) mali | (prej) malit | (prej) vajze | (prej) vajzës |
Ku përdoret secila rasë
| Rasa | Funksioni | Shembull |
|---|---|---|
| Emërore | kryefjalë; pas nga, te, tek | Mali është i lartë. Vij nga mali. |
| Gjinore | përkatësi, gjithmonë me nyjë të përparme | maja e malit, libri i Artës |
| Dhanore | kundrinor i zhdrejtë | I thashë Artës. |
| Kallëzore | kundrinor i drejtë; pas në, mbi, me, për, pa | Pashë malin. Hipa në mal. |
| Rrjedhore | pas prej, para, pas, afër, larg, sipas | Erdha prej malit. |
Nga letërsia shqipe
Vargu i parë i Bagëti e Bujqësisë së Naim Frashërit është një shembull i qartë i gjinores:
«O malet' e Shqipërisë e ju o lisat' e gjatë!»
Këtu malet është emërore shumës e shquar, ndërsa e Shqipërisë është gjinore me nyjën e përparme e: tregon përkatësinë. Po ta zëvendësonim me njëjës, do të kishim mali i Shqipërisë, me nyjën i, sepse mali është mashkullore.
Fjalët sinjalizuese
- një, ndonjë, disa, ca → kërkojnë trajtën e pashquar.
- ky, kjo, ai, ajo, i njëjti dhe përcaktimet e njohura → kërkojnë trajtën e shquar.
- çdo, secili → njëjës i pashquar: çdo ditë, jo çdo ditët.
- Nyjat i, e, të, së para emrit sinjalizojnë gjinoren.
Gabimet e zakonshme
| Gabim | Saktë | Pse |
|---|---|---|
| një libri | një libër | pas një vjen trajta e pashquar |
| Lexova libri. | Lexova librin. | kundrinori i drejtë kërkon kallëzoren e shquar |
| maja e mali | maja e malit | gjinorja e shquar merr -it |
| çdo ditët | çdo ditë | pas çdo vjen njëjësi i pashquar |
| djalë si shumës | djem | shumës me ndërrim zanoreje |
| Vij nga shkollës. | Vij nga shkolla. | nga kërkon emëroren |
Provo vetë
- Bleva ___ (një libër / një libri). (një libër)
- Maja ___ (mali) është e mbuluar me borë. (e malit)
- I dhashë çelësat ___ (vajza). (vajzës)
- Erdhëm ___ (prej / qytet). (prej qytetit)
- Shumësi i fjalës natë është ___. (net)
Burime dhe referenca
- Naim Frashëri, Bagëti e Bujqësia, Bukuresht, 1886.
- Gramatika e gjuhës shqipe I – Morfologjia, Akademia e Shkencave e Shqipërisë, Tiranë, 2002.
- Gramatika e gjuhës shqipe II – Sintaksa, Akademia e Shkencave e Shqipërisë, Tiranë, 2002.
- Drejtshkrimi i gjuhës shqipe, Instituti i Gjuhësisë dhe i Letërsisë, Tiranë, 1973.
- Fjalori i gjuhës shqipe, Akademia e Shkencave e Shqipërisë, Tiranë, 2006.
