Mundësia, aftësia, leja dhe detyrimi me mund dhe duhet, të ndjekura nga lidhorja.
Foljet modale: mund dhe duhet
Mund dhe duhet nuk emërtojnë një veprim: ato shprehin qëndrimin e folësit ndaj veprimit — mundësinë, aftësinë, lejen, detyrimin ose supozimin. Në gramatikën e shqipes ato quhen folje gjysmëndihmëse dhe ndiqen gjithmonë nga lidhorja, pra nga pjesëza të + folja.
Vlerat kuptimore
| Forma | Vlera | Shembull |
|---|
| mund të + folje | mundësi objektive | Mund të bjerë shi sonte. |
| mund të + folje | aftësi | Mund të flas tri gjuhë. |
| mund të + folje | leje ose kërkesë e sjellshme | A mund të hyj? |
| nuk mund të + folje | pamundësi ose ndalim | Nuk mund të flas tani. |
| duhet të + folje | detyrim ose nevojë | Duhet të mësoj për provimin. |
| nuk duhet të + folje | ndalim ose këshillë | Nuk duhet të vonohesh. |
| duhet të + folje | supozim i fortë | Duhet të jetë në shtëpi tani. |
| më duhet + emër | nevojë për një send | Më duhet pak ndihmë. |
| duhet + pjesore (pavetore) | detyrim i përgjithshëm | Duhet punuar më shumë. |
Paradigma
Fjalët mund dhe duhet nuk ndryshojnë sipas vetës. Ndryshon vetëm folja pas të:
| Veta | mund | duhet | Mohore |
|---|
| unë | mund të shkoj | duhet të shkoj | nuk mund të shkoj |
| ti | mund të shkosh | duhet të shkosh | nuk duhet të shkosh |
| ai / ajo | mund të shkojë | duhet të shkojë | nuk mund të shkojë |
| ne | mund të shkojmë | duhet të shkojmë | nuk duhet të shkojmë |
| ju | mund të shkoni | duhet të shkoni | nuk mund të shkoni |
| ata / ato | mund të shkojnë | duhet të shkojnë | nuk duhet të shkojnë |
Në të shkuarën
- mundja të / munda të — aftësi a mundësi në të shkuarën: Nuk munda të vija dje.
- duhej të — detyrim në të shkuarën: Duhej të nisesha më herët.
- duhet të kem + pjesore — supozim për të shkuarën: Duhet të ketë harruar çelësat.
- mund të kisha + pjesore — mundësi e parealizuar: Mund të kisha ardhur, po nuk e dija.
Shkalla e mirësjelljes
| Më e drejtpërdrejtë | Mesatare | Më e sjellshme |
|---|
| Hape derën! | A mund ta hapësh derën? | A do të kishit mirësinë ta hapnit derën? |
| Dua ujë. | Mund të më jepni pak ujë? | Do të doja pak ujë, ju lutem. |
Fjalët sinjalizuese
Për mundësi: ndoshta, mbase, me siguri, ka gjasa. Për detyrim: është e nevojshme, është e detyrueshme, patjetër, medoemos. Për leje: a lejohet, a është e mundur, ju lutem.
Gabimet e zakonshme
| Gabim | Saktë | Pse |
|---|
| Mund shkoj. | Mund të shkoj. | pjesëza të nuk hiqet kurrë |
| Duhet shkoj në punë. | Duhet të shkoj në punë. | po ashtu |
| Ai mund të shkon. | Ai mund të shkojë. | lidhorja e vetës III merr -ë |
| Unë duhem të shkoj. | Unë duhet të shkoj. | duhet nuk zgjedhohet |
| Nuk duhet të vij, jam i zënë. | Nuk mund të vij, jam i zënë. | nuk mund = s’kam mundësi; nuk duhet = nuk lejohet |
Provo vetë
- A ___ (mund / hyj) brenda? (mund të hyj)
- Ai ___ (duhet / dorëzoj) detyrën sot. (duhet të dorëzojë)
- Dje ___ (nuk mund / vij) sepse isha i sëmurë. (nuk munda të vij)
- Çelësat s’janë këtu — ___ (duhet / harroj) në zyrë. (duhet t’i ketë harruar)
Burime dhe referenca
- Gramatika e gjuhës shqipe I – Morfologjia, Akademia e Shkencave e Shqipërisë, Tiranë, 2002.
- Gramatika e gjuhës shqipe II – Sintaksa, Akademia e Shkencave e Shqipërisë, Tiranë, 2002.
- Drejtshkrimi i gjuhës shqipe, Instituti i Gjuhësisë dhe i Letërsisë, Tiranë, 1973.
- Fjalori i gjuhës shqipe, Akademia e Shkencave e Shqipërisë, Tiranë, 2006.
