Përshtatja e mbiemrit me emrin
Mbiemri tregon një cilësi të emrit. Në shqip ai nuk qëndron i pandryshuar: përshtatet me emrin në gjini, numër dhe rasë. Kjo përshtatje është e detyrueshme dhe është një nga shenjat dalluese të shqipes.
Dy klasa mbiemrash
- Të nyjshëm — shoqërohen gjithmonë nga nyja e përparme i, e, të, së: i mirë, e mirë, të mirë, të mira. Këtu bëjnë pjesë shumica e mbiemrave të shqipes: i madh, i ri, i bukur, i vështirë, i lartë.
- Të panyjshëm — nuk marrin nyjë: trim, punëtor, besnik, shqiptar, modern. Ata e formojnë femëroren me mbaresë: djalë trim → vajzë trime.
Mbiemri i nyjshëm “i mirë”
| Gjinia dhe numri | Forma | Shembull |
|---|---|---|
| Mashkullore njëjës | i mirë | një djalë i mirë |
| Femërore njëjës | e mirë | një vajzë e mirë |
| Mashkullore shumës | të mirë | djem të mirë |
| Femërore shumës | të mira | vajza të mira |
Nyja ndryshon edhe sipas rasës
| Rasa | Mashkullore njëjës | Femërore njëjës | Shumës |
|---|---|---|---|
| Emërore | djali i mirë | vajza e mirë | djemtë e mirë |
| Gjinore | i djalit të mirë | i vajzës së mirë | i djemve të mirë |
| Dhanore | djalit të mirë | vajzës së mirë | djemve të mirë |
| Kallëzore | djalin e mirë | vajzën e mirë | djemtë e mirë |
| Rrjedhore | djalit të mirë | vajzës së mirë | djemve të mirë |
Rregulla praktike: së shfaqet vetëm te femërorja njëjës në gjinore, dhanore dhe rrjedhore. Kudo tjetër përdoret të ose i / e.
Mbiemra të panyjshëm dhe formimi i femërores
| Mashkullore | Femërore | Shumës mashkullor | Shumës femëror |
|---|---|---|---|
| trim | trime | trima | trime |
| punëtor | punëtore | punëtorë | punëtore |
| besnik | besnike | besnikë | besnike |
| shqiptar | shqiptare | shqiptarë | shqiptare |
Vendi i mbiemrit
Mbiemri qëndron normalisht pas emrit: një qytet i bukur, një ditë e gjatë. Kur vendoset para emrit, merr vlerë stilistike, poetike ose theksuese: i bukuri qytet, e madhja ditë. Ky rend është i zakonshëm në poezi dhe në ligjërimin e ngritur.
Nga letërsia shqipe
Naim Frashëri e ndërton strofën e njohur mbi katër mbiemra të nyjshëm, të gjithë në femërore njëjës, sepse i referohen emrit gjuha:
«Gjuha jonë sa e mirë! / Sa e ëmbël, sa e gjerë! / Sa e lehtë, sa e lirë! / Sa e bukur, sa e vlerë!»
Vër re se nyja e përsëritet para çdo mbiemri — ajo nuk hiqet edhe kur mbiemrat radhiten. Po t’i referoheshin një emri mashkullor, do të kishim i mirë, i ëmbël, i gjerë; po të ishte shumësi femëror, të mira, të ëmbla, të gjera.
Fjalët sinjalizuese
Shiko mbaresën e emrit para se të zgjedhësh nyjën:
| Mbaresa e emrit | Gjinia | Nyja në emërore |
|---|---|---|
| -i, -u (djali, libri, zogu) | mashkullore njëjës | i |
| -a, -ja (vajza, shtëpia, lulja) | femërore njëjës | e |
| -të, -t (djemtë, librat) | shumës | e + mbiemër me të |
Gabimet e zakonshme
| Gabim | Saktë | Pse |
|---|---|---|
| vajzë i mirë | vajzë e mirë | gjinia femërore kërkon e |
| djem e mirë | djem të mirë | shumësi kërkon të |
| vajza të mirë | vajza të mira | femërorja shumës merr -a |
| vajzës të re | vajzës së re | femërore njëjës në dhanore merr së |
| një notë e mirë si kundrinor | Mora një notë të mirë. | kallëzorja e pashquar kërkon të |
| i mir | i mirë | ë-ja fundore nuk hiqet |
Provo vetë
- Kam blerë një shtëpi ___ (i ri). (të re)
- Ata janë nxënës ___ (i zellshëm). (të zellshëm)
- Ia dhashë vajzës ___ (i vogël). (së vogël)
- Këto janë ditë ___ (i bukur). (të bukura)
- Djali ___ (i madh) studion jashtë. (i madh)
Burime dhe referenca
- Naim Frashëri, Gjuha jonë (nga Tehajylat), 1885.
- Gramatika e gjuhës shqipe I – Morfologjia, Akademia e Shkencave e Shqipërisë, Tiranë, 2002.
- Gramatika e gjuhës shqipe II – Sintaksa, Akademia e Shkencave e Shqipërisë, Tiranë, 2002.
- Drejtshkrimi i gjuhës shqipe, Instituti i Gjuhësisë dhe i Letërsisë, Tiranë, 1973.
- Fjalori i gjuhës shqipe, Akademia e Shkencave e Shqipërisë, Tiranë, 2006.
