Ndajfoljet dhe llojet e tyre
Ndajfolja është pjesë e pandryshueshme e ligjëratës që përcakton një folje, një mbiemër ose një ndajfolje tjetër. Ajo u përgjigjet pyetjeve si? kur? ku? sa? dhe në fjali kryen zakonisht funksionin e rrethanorit.
Llojet kryesore
| Lloji | Pyetja | Shembuj | Në fjali |
|---|---|---|---|
| Mënyre | Si? | mirë, keq, shpejt, ngadalë, bukur, qetësisht | Ajo këndon bukur. |
| Kohe | Kur? | sot, dje, nesër, tani, herët, vonë, gjithmonë, kurrë | U ngrita herët. |
| Vendi | Ku? | këtu, atje, lart, poshtë, brenda, jashtë, larg, afër | Prit këtu! |
| Sasie | Sa? | shumë, pak, mjaft, tepër, aspak, plotësisht | Fola shumë. |
| Pohimi e mohimi | — | po, jo, sigurisht, ndoshta, aspak | Sigurisht që do të vij. |
| Pyetëse | — | ku, kur, si, pse, sa | Pse u vonove? |
Si formohen ndajfoljet
- Nga mbiemri, pa ndryshim: i shpejtë → ec shpejt; i mirë → punon mirë.
- Me prapashtesën -isht: qetë → qetësisht; shkencë → shkencërisht.
- Me prapashtesën -as / -azi: fshehtas, kryepasi, rrëshqanas.
- Lokucione ndajfoljore: me nxitim, pa dyshim, në fakt, ballë për ballë, herë pas here.
Shkallët e ndajfoljes
Ndajfoljet e mënyrës dhe të sasisë krahasohen njësoj si mbiemrat:
| Shkalla | Modeli | Shembull |
|---|---|---|
| Pohore | ndajfolja e thjeshtë | Ai vrapon shpejt. |
| Krahasore | më + ndajfolje + se | Ai vrapon më shpejt se unë. |
| Barazie | aq + ndajfolje + sa | Ai vrapon aq shpejt sa unë. |
| Sipërore | shumë / tepër + ndajfolje | Ai vrapon shumë shpejt. |
Vendi i ndajfoljes në fjali
- Ndajfoljet e mënyrës vijnë zakonisht pas foljes: Flet qartë.
- Ndajfoljet e kohës mund të qëndrojnë në krye për theksim: Nesër nisemi herët.
- Ndajfoljet e sasisë vijnë para mbiemrit a ndajfoljes që përcaktojnë: shumë i lodhur, tepër ngadalë.
Ndajfolje apo mbiemër?
Shumë fjalë kanë të njëjtën formë në të dyja funksionet. Dallimi bëhet nga fjala që përcaktojnë:
- Ai është një nxënës i mirë. — mbiemër, përcakton emrin, merr nyjë.
- Ai mëson mirë. — ndajfolje, përcakton foljen, pa nyjë.
Fjalët sinjalizuese
Nëse fjala përgjigjet pyetjes si? kur? ku? sa? dhe nuk ndryshon formë sipas gjinisë a numrit, është ndajfolje. Prania e nyjës i, e, të tregon se kemi mbiemër, jo ndajfolje.
Gabimet e zakonshme
| Gabim | Saktë | Pse |
|---|---|---|
| Ai mëson i mirë. | Ai mëson mirë. | folja përcaktohet nga ndajfolja |
| Ajo këndon e bukur. | Ajo këndon bukur. | po ashtu |
| Ai vrapon më shpejt sa unë. | ... më shpejt se unë. | krahasorja kërkon se |
| Fola shumë mirë se ti. | Fola më mirë se ti. | shumë nuk krahason |
Provo vetë
- Ai shkruan ___ (i qartë). (qartë)
- ___ nisemi për në det. (Nesër)
- Prit ___, të lutem! (këtu)
- Ajo ecën ___ se unë. (më shpejt)
Burime dhe referenca
- Gramatika e gjuhës shqipe I – Morfologjia, Akademia e Shkencave e Shqipërisë, Tiranë, 2002.
- Gramatika e gjuhës shqipe II – Sintaksa, Akademia e Shkencave e Shqipërisë, Tiranë, 2002.
- Drejtshkrimi i gjuhës shqipe, Instituti i Gjuhësisë dhe i Letërsisë, Tiranë, 1973.
- Fjalori i gjuhës shqipe, Akademia e Shkencave e Shqipërisë, Tiranë, 2006.
