Kohët e foljes në gjuhën shqipe
Folja është pjesa më e pasur e ligjëratës në shqip. Ajo ndryshon sipas vetës, numrit, mënyrës, kohës, diatezës (veprore ose joveprore) dhe aspektit. Ky mësim jep hartën e plotë të kohëve të mënyrës dëftore dhe një vështrim mbi mënyrat e tjera.
Gjashtë mënyrat e foljes
| Mënyra | Shpreh | Shembull (folja «punoj») |
|---|---|---|
| Dëftore | një fakt të vërtetë | punoj, punova, do të punoj |
| Lidhore | varësi, dëshirë, mundësi | të punoj, të punoja |
| Kushtore | veprim të varur nga një kusht | do të punoja, do të kisha punuar |
| Habitore | çudi ose informacion të padëshmuar | punuakam, paskam punuar |
| Dëshirore | urim ose mallkim | punofsh, u bëfsh me shëndet |
| Urdhërore | urdhër, ftesë, këshillë | puno!, punoni! |
Tetë kohët e mënyrës dëftore
| Koha | Forma (veta I njëjës) | Tregon | Shembull |
|---|---|---|---|
| E tashmja | punoj | veprim tani ose rregullisht | Çdo ditë punoj tetë orë. |
| E pakryera | punoja | veprim i vazhduar a i përsëritur në të shkuarën | Atëherë punoja në një dyqan. |
| E kryera e thjeshtë | punova | veprim i mbyllur në një çast të caktuar | Dje punova deri vonë. |
| E kryera | kam punuar | veprim i kryer me lidhje me të tashmen | Kam punuar këtu prej dhjetë vjetësh. |
| Më se e kryera | kisha punuar | veprim para një veprimi tjetër të shkuar | Kur erdhi, unë kisha punuar tri orë. |
| E kryera e tejshkuar | pata punuar | veprim i largët, tipik i rrëfimit | Pata punuar edhe unë atje dikur. |
| E ardhmja | do të punoj | veprim që do të ndodhë | Nesër do të punoj nga shtëpia. |
| E ardhmja e përparme | do të kem punuar | veprim që do të ketë përfunduar deri në një çast | Deri të hënën do të kem mbaruar raportin. |
Paradigma e kohës së tashme
| Veta | punoj (-oj) | hap (bashkëtingëllore) | jam | kam |
|---|---|---|---|---|
| unë | punoj | hap | jam | kam |
| ti | punon | hap | je | ke |
| ai / ajo | punon | hap | është | ka |
| ne | punojmë | hapim | jemi | kemi |
| ju | punoni | hapni | jeni | keni |
| ata / ato | punojnë | hapin | janë | kanë |
Foljet ndihmëse në të shkuarën
| Veta | jam – e pakryer | jam – e kryer e thjeshtë | kam – e pakryer | kam – e kryer e thjeshtë |
|---|---|---|---|---|
| unë | isha | qeshë | kisha | pata |
| ti | ishe | qe | kishe | pate |
| ai / ajo | ishte | qe | kishte | pati |
| ne | ishim | qemë | kishim | patëm |
| ju | ishit | qetë | kishit | patët |
| ata / ato | ishin | qenë | kishin | patën |
Si ndërtohen kohët e përbëra
- E kryera = kam në të tashmen + pjesore: kam punuar, ke punuar, ka punuar.
- Më se e kryera = kisha + pjesore: kisha punuar.
- E kryera e tejshkuar = pata + pjesore: pata punuar.
- E ardhmja = do të + lidhore: do të punoj.
- E ardhmja e përparme = do të kem + pjesore: do të kem punuar.
Foljet që tregojnë lëvizje ose ndryshim gjendjeje e ndërtojnë të kryerën me jam në disa përdorime joveprore: jam nisur, jam kthyer, jam lodhur.
Fjalët sinjalizuese
| Koha | Fjalët që e shoqërojnë |
|---|---|
| E tashmja | tani, sot, çdo ditë, zakonisht, gjithmonë, shpesh, rrallë, përgjithësisht |
| E pakryera | atëherë, kur isha i vogël, çdo verë, ndërsa, ndërkohë |
| E kryera e thjeshtë | dje, mbrëmë, javën e kaluar, vjet, në vitin 2019, papritur |
| E kryera | tashmë, ende, kurrë, ndonjëherë, sapo, deri tani, prej ... vjetësh |
| Më se e kryera | para se, pasi, kur erdhi, deri atëherë |
| E ardhmja | nesër, pasnesër, javën e ardhshme, së shpejti, në të ardhmen |
Nga letërsia shqipe
Te Fjalët e qiririt Naim Frashëri vë përballë të kryerën dhe një ndërtim që shpreh veprim në zhvillim:
«Në mes tuaj kam qëndruar / e jam duke përvëluar.»
E kryera kam qëndruar tregon një veprim që nisi në të shkuarën dhe vazhdon të ketë vlerë tani; jam duke përvëluar është ndërtimi jam + duke + pjesore, i cili në shqip shpreh veprim në rrjedhë e sipër, ashtu si po përvëloj.
Te Noli, «po vajtonj pa fund, pa shpresë» përdor pjesëzën po + e tashme — mënyra më e zakonshme për të shprehur një veprim që po zhvillohet në çastin e të folurit.
Gabimet e zakonshme
| Gabim | Saktë | Pse |
|---|---|---|
| Ata punon. | Ata punojnë. | mospërshtatje në numër |
| Ai duhet të punon. | Ai duhet të punojë. | lidhorja e vetës III merr -ë |
| Dje kam shkuar në kinema. | Dje shkova në kinema. | me kohë të mbyllur përdoret e kryera e thjeshtë |
| Kam punuar këtu prej dhjetë vjetësh dhe do të punoj ende. | Punoj këtu prej dhjetë vjetësh. | për një gjendje që vazhdon përdoret e tashmja |
| do punoj | do të punoj | pjesëza të nuk hiqet në standard |
Provo vetë
- Dje ___ (shkoj) në bibliotekë. (shkova)
- Çdo verë ___ (shkoj) në det kur isha i vogël. (shkoja)
- Deri tani ___ (lexoj) tri kapituj. (kam lexuar)
- Kur mbërrita, treni ___ (niset) tashmë. (ishte nisur)
- Nesër ___ (punoj) nga shtëpia. (do të punoj)
Burime dhe referenca
- Naim Frashëri, Fjalët e qiririt, 1890.
- Fan S. Noli, Anës lumenjve, 1928.
- Gramatika e gjuhës shqipe I – Morfologjia, Akademia e Shkencave e Shqipërisë, Tiranë, 2002.
- Gramatika e gjuhës shqipe II – Sintaksa, Akademia e Shkencave e Shqipërisë, Tiranë, 2002.
- Drejtshkrimi i gjuhës shqipe, Instituti i Gjuhësisë dhe i Letërsisë, Tiranë, 1973.
- Fjalori i gjuhës shqipe, Akademia e Shkencave e Shqipërisë, Tiranë, 2006.
