Format e pashtjelluara: pjesorja, «duke» dhe «për të»
Format e pashtjelluara janë forma foljore që nuk tregojnë vetë, numër dhe kohë. Ato nuk mund të jenë kallëzues më vete, por shërbejnë për të ndërtuar kohë të përbëra, për të shprehur mënyrë, qëllim ose mungesë veprimi, dhe për të kursyer fjali të tëra.
Katër format kryesore
| Forma | Ndërtimi | Shpreh | Shembull |
|---|---|---|---|
| Pjesorja | punuar, larë, ardhur | ndërtimin e kohëve të përbëra | Kam punuar gjithë ditën. |
| Përcjellorja | duke + pjesore | veprim të njëkohshëm, mënyrë | Duke ecur, dëgjonte muzikë. |
| Forma e qëllimit | për të + pjesore | qëllimin e veprimit | Lexoj për të mësuar. |
| Forma mohore | pa + pjesore | mungesën e një veprimi | Doli pa thënë asnjë fjalë. |
Pjesorja e foljeve më të përdorura
| Folja | Pjesorja | Folja | Pjesorja |
|---|---|---|---|
| punoj | punuar | them | thënë |
| lexoj | lexuar | bëj | bërë |
| shkruaj | shkruar | marr | marrë |
| hap | hapur | jap | dhënë |
| vij | ardhur | shoh | parë |
| shkoj | shkuar | bie | rënë |
| jam | qenë | kam | pasur |
Nga pjesorja te mbiemri
Pjesorja, e shoqëruar me nyjën e përparme, kthehet në mbiemër prejfoljor dhe përshtatet me emrin në gjini, numër e rasë:
| Pjesorja | Mashkullore njëjës | Femërore njëjës | Shumës |
|---|---|---|---|
| lodhur | i lodhur | e lodhur | të lodhur / të lodhura |
| mbyllur | i mbyllur | e mbyllur | të mbyllur / të mbyllura |
| njohur | i njohur | e njohur | të njohur / të njohura |
| përfunduar | i përfunduar | e përfunduar | të përfunduar / të përfunduara |
Paskajorja dhe standardi
Gegërishtja letrare ka një paskajore të mirëfilltë të tipit me punue. Shqipja standarde nuk e përdor atë: në vend të saj vjen për të punuar ose lidhorja të punoj.
- me shkue → për të shkuar / të shkoj
- me lexue → për të lexuar / të lexoj
Nga letërsia shqipe
Strofa e parë e Anës lumenjve të Fan Nolit është ndërtuar mbi katër pjesore radhazi, të përdorura si mbiemra që përshkruajnë gjendjen e folësit:
«Arratisur, syrgjynosur, / rraskapitur dhe katosur, / po vajtonj pa fund, pa shpresë, / anës Elbë-s, anës Spree-së.»
Asnjë prej tyre nuk është kallëzues: kallëzuesi i vetëm është po vajtonj. Pjesoret krijojnë një varg gjendjesh të grumbulluara, diçka që me katër fjali të plota do ta humbte fuqinë.
Po ashtu Migjeni te Poema e mjerimit e përdor pjesoren si mbiemër: «Mjerimi ka vulën e vet të shëmtueme» — formë gege e asaj që në standard është të shëmtuar.
Fjalët sinjalizuese
duke → njëkohësi ose mënyrë; për të → qëllim; pa → mungesë veprimi; kam / jam para pjesores → kohë e përbërë; i, e, të para pjesores → mbiemër prejfoljor.
Gabimet e zakonshme
| Gabim | Saktë | Pse |
|---|---|---|
| Shkova për studiuar. | Shkova për të studiuar. | pjesëza të nuk hiqet |
| Duke të lexuar ... | Duke lexuar ... | duke ndiqet drejtpërdrejt nga pjesorja |
| Doli pa të thënë asgjë. | Doli pa thënë asgjë. | po ashtu |
| Këto janë detyra e përfunduara. | Këto janë detyra të përfunduara. | shumësi kërkon të |
| Erdha me punue. | Erdha për të punuar. | paskajorja gege nuk hyn në standard |
Provo vetë
- ___ (lexoj) me kujdes, ai kuptoi gjithçka. (Duke lexuar)
- U përgatit mirë ___ (kaloj) provimin. (për të kaluar)
- Doli ___ (them) asnjë fjalë. (pa thënë)
- Dera është e ___ (mbyll). (mbyllur)
- Ktheje në standard: «me shkue» → ___ (për të shkuar)
Burime dhe referenca
- Fan S. Noli, Anës lumenjve, 1928.
- Migjeni, Poema e mjerimit, te Vargjet e lira, 1936.
- Gramatika e gjuhës shqipe I – Morfologjia, Akademia e Shkencave e Shqipërisë, Tiranë, 2002.
- Gramatika e gjuhës shqipe II – Sintaksa, Akademia e Shkencave e Shqipërisë, Tiranë, 2002.
- Drejtshkrimi i gjuhës shqipe, Instituti i Gjuhësisë dhe i Letërsisë, Tiranë, 1973.
- Fjalori i gjuhës shqipe, Akademia e Shkencave e Shqipërisë, Tiranë, 2006.
