Mënyra lidhore
Lidhorja është mënyra e varësisë. Ajo nuk e paraqet veprimin si fakt, por si diçka të dëshiruar, të mundshme, të nevojshme ose të varur nga një folje a lidhëz tjetër. Shenja e saj e pandarë është pjesëza të.
Përdorimi dhe qëllimi
- Pas foljeve gjysmëndihmëse: mund të vij, duhet të shkoj, dua të flas, filloj të lexoj.
- Pas lidhëzave kohore: kur të mbarosh, sapo të vijë, derisa të kthehem.
- Në fjalitë qëllimore: Fola ngadalë që të më kuptonin.
- Në fjalitë kushtore: Po të kem kohë, do të vij.
- Si urdhër i zbutur ose ftesë: Të shkojmë! Le të fillojmë.
- Në pyetje dyshimi: Ç’të bëj tani?
Katër kohët e lidhores
| Koha | Forma (folja «punoj») | Shembull |
|---|---|---|
| E tashme | të punoj | Dua të punoj këtu. |
| E pakryer | të punoja | Doja të punoja atje. |
| E kryer | të kem punuar | Duhet të kem punuar mjaftueshëm. |
| Më se e kryer | të kisha punuar | Sikur të kisha punuar më shumë! |
Paradigma e lidhores së tashme dhe të pakryer
| Veta | E tashme | E pakryer |
|---|---|---|
| unë | të punoj | të punoja |
| ti | të punosh | të punoje |
| ai / ajo | të punojë | të punonte |
| ne | të punojmë | të punonim |
| ju | të punoni | të punonit |
| ata / ato | të punojnë | të punonin |
Foljet ndihmëse: të jem, të jesh, të jetë ... dhe të kem, të kesh, të ketë ...
Veta e tretë njëjës — pika më e vështirë
Në lidhoren e tashme, veta e tretë njëjës merr mbaresën -ë dhe ndryshon nga dëftorja:
| Dëftore | Lidhore |
|---|---|
| ai punon | ai duhet të punojë |
| ai shkon | ai mund të shkojë |
| ai hap | ai duhet të hapë |
| ai është | ai duhet të jetë |
| ai ka | ai duhet të ketë |
Nga letërsia shqipe
Naim Frashëri e përdor lidhoren për të shprehur qëllimin e flijimit të qiririt:
«... që t’u ap pakëzë dritë, / natënë t’ua bënj ditë.»
Të dyja format janë lidhore të tashme pas lidhëzës qëllimore që. Në shqipen e sotme standarde do të shkruanim t’u jap dhe t’ua bëj.
Fjalët sinjalizuese
mund, duhet, dua, provoj, filloj, vazhdoj, le, që, në mënyrë që, kur, sapo, para se, pasi, derisa, po të, sikur, nëse — pas secilës prej tyre pritet lidhorja.
Gabimet e zakonshme
| Gabim | Saktë | Pse |
|---|---|---|
| Ai duhet të punon. | Ai duhet të punojë. | veta III merr -ë |
| Mund vij nesër. | Mund të vij nesër. | pjesëza të nuk hiqet |
| Kur do të mbarosh, më thuaj. | Kur të mbarosh, më thuaj. | pas kur vjen lidhorja |
| Sikur të kam kohë ... | Sikur të kisha kohë ... | sikur kërkon lidhoren e pakryer |
| Doja të punoj atje. | Doja të punoja atje. | koha e lidhores ndjek foljen drejtuese |
Provo vetë
- Ai duhet ___ (nisem) herët. (të niset)
- Kur ___ (mbaroj) detyrën, do të dal. (të mbaroj)
- Doja ___ (flas) me ty dje. (të flisja)
- Sikur ___ (kam) më shumë kohë! (të kisha)
- Le ___ (fillojmë) mësimin. (të fillojmë)
Burime dhe referenca
- Naim Frashëri, Fjalët e qiririt, 1890.
- Gramatika e gjuhës shqipe I – Morfologjia, Akademia e Shkencave e Shqipërisë, Tiranë, 2002.
- Gramatika e gjuhës shqipe II – Sintaksa, Akademia e Shkencave e Shqipërisë, Tiranë, 2002.
- Drejtshkrimi i gjuhës shqipe, Instituti i Gjuhësisë dhe i Letërsisë, Tiranë, 1973.
- Fjalori i gjuhës shqipe, Akademia e Shkencave e Shqipërisë, Tiranë, 2006.
