Nyjat e përparme: i, e, të, së
Nyja e përparme është një veçori e shqipes që nuk e ka pothuajse asnjë gjuhë tjetër europiane. Ajo nuk tregon shquarsi — shquarsia jepet nga mbaresa e emrit — por lidh me emrin një mbiemër të nyjshëm, një emër në gjinore ose një numëror rreshtor.
Çfarë lidh nyja
| Lidh | Shembull |
|---|---|
| Mbiemër të nyjshëm | djali i mirë, vajza e re |
| Emër në rasën gjinore | libri i Artës, maja e malit |
| Numëror rreshtor | kati i tretë, klasa e nëntë |
| Emër foljor | të ecurit, të folurit |
Rregulli i plotë
| Rasa | Mashkullore njëjës | Femërore njëjës | Shumës |
|---|---|---|---|
| Emërore | i — djali i mirë | e — vajza e mirë | e — djemtë e mirë |
| Gjinore | të — i djalit të mirë | së — i vajzës së mirë | të — i djemve të mirë |
| Dhanore | të — djalit të mirë | së — vajzës së mirë | të — djemve të mirë |
| Kallëzore | e — djalin e mirë | e — vajzën e mirë | e — djemtë e mirë |
| Rrjedhore | të — djalit të mirë | së — vajzës së mirë | të — djemve të mirë |
Shkurt: së shfaqet vetëm te femërorja njëjës në gjinore, dhanore dhe rrjedhore. Kudo tjetër zgjedh midis i, e dhe të.
Nyja te gjinorja
Te grupi me gjinore, nyja përshtatet me emrin e parë, jo me atë në gjinore:
- libri i Artës — libri është mashkullor, prandaj i.
- çanta e Artës — çanta është femërore, prandaj e.
- librat e Artës — shumësi merr e.
- maja e malit — maja vendos nyjën, jo mali.
Mbiemra pa nyjë
Jo çdo mbiemër merr nyjë. Mbiemrat e panyjshëm — trim, punëtor, besnik, shqiptar, modern — e formojnë femëroren me mbaresë: djalë trim → vajzë trime.
Nga letërsia shqipe
Naim Frashëri e përsërit nyjën para çdo mbiemri, edhe kur ata radhiten njëri pas tjetrit:
«Gjuha jonë sa e mirë! / Sa e ëmbël, sa e gjerë! / Sa e lehtë, sa e lirë!»
Nyja është e sepse emri gjuha është femëror njëjës në rasën emërore. Po të ishte vendi, do të kishim i mirë, i ëmbël, i gjerë.
Fjalët sinjalizuese
Mbaresa e emrit të tregon nyjën: -i / -u → mashkullore njëjës; -a / -ja → femërore njëjës; -të / -t → shumës. Pyetjet i kujt? e kujt? sinjalizojnë një grup me gjinore, ku nyja është e detyrueshme.
Gabimet e zakonshme
| Gabim | Saktë | Pse |
|---|---|---|
| vajza i re | vajza e re | femërorja merr e |
| vajzës të re | vajzës së re | femërore njëjës, dhanore |
| djemtë të mirë | djemtë e mirë | emërorja e shumësit merr e |
| libri e Artës | libri i Artës | nyja ndjek libri |
| imirë | i mirë | nyja shkruhet e ndarë |
Provo vetë
- Kjo është shtëpia ___ re. (e)
- Ia dhashë vajzës ___ vogël. (së)
- Këta janë nxënësit ___ zellshëm. (e)
- Maja ___ malit është e bardhë. (e)
- Fletorja ___ djalit ishte mbi bankë. (e)
Burime dhe referenca
- Naim Frashëri, Gjuha jonë (nga Tehajylat), 1885.
- Gramatika e gjuhës shqipe I – Morfologjia, Akademia e Shkencave e Shqipërisë, Tiranë, 2002.
- Gramatika e gjuhës shqipe II – Sintaksa, Akademia e Shkencave e Shqipërisë, Tiranë, 2002.
- Drejtshkrimi i gjuhës shqipe, Instituti i Gjuhësisë dhe i Letërsisë, Tiranë, 1973.
- Fjalori i gjuhës shqipe, Akademia e Shkencave e Shqipërisë, Tiranë, 2006.
