Kuptimi i fjalëve sipas kontekstit
Shumica e fjalëve të shqipes janë polisemike: kanë më shumë se një kuptim. Kuptimi i saktë nuk qëndron te fjala e izoluar, por te konteksti — fjalët që e rrethojnë dhe situata e ligjërimit.
Katër hapa për të gjetur kuptimin
- Përcakto llojin e fjalës: është emër, folje apo mbiemër? Mbaresa dhe vendi në fjali të ndihmojnë.
- Shiko fjalët përreth: me kë bashkëlidhet? marr + vendim jep një kuptim tjetër nga marr + librin.
- Kërko rrënjën: i pabesueshëm → besoj, besim, i besueshëm.
- Kontrollo me zëvendësim: provo një sinonim; nëse fjalia qëndron, kuptimi është i saktë.
Fjalë me disa kuptime
| Fjala | Kuptimi 1 | Kuptimi 2 | Kuptimi 3 |
|---|---|---|---|
| bar | bimë e njomë: Bari është i gjelbër. | ilaç: Mora një bar për kokën. | — |
| faqe | pjesë e fytyrës | anë e një flete: Hape faqen dhjetë. | anë e një mali: faqja e malit |
| dritë | ndriçim: Ndeza dritën. | dituri: drita e diturisë | shpresë: Hodhi dritë mbi çështjen. |
| i rëndë | me peshë të madhe | i vështirë: një ditë e rëndë | i ashpër: fjalë të rënda |
| marr | kap, pranoj: Mora librin. | filloj: Mori të binte shi. | në shprehje: marr pjesë, marr vendim |
| zë | tingull i njeriut | kap: E zura në gjumë. | filloj: Zuri të flasë. |
Sinonime, antonime, homonime
| Dukuria | Përkufizimi | Shembuj |
|---|---|---|
| Sinonime | fjalë me kuptim të afërt | i bukur / i pashëm; fillim / nisje; shpejt / me nxitim |
| Antonime | fjalë me kuptim të kundërt | i madh / i vogël; ftohtë / nxehtë; hyrje / dalje |
| Homonime | formë e njëjtë, kuptim krejt tjetër | bar (bimë) / bar (ilaç) |
| Paronime | formë e ngjashme, kuptim i ndryshëm | ndjek / ndjej; siguroj / sigurohem |
Kuptimi i drejtpërdrejtë dhe i figurshëm
Shumë fjalë kalojnë nga kuptimi konkret në atë abstrakt:
- rrugë — konkret: Rruga është e gjatë. / figurshëm: Gjeti një rrugë zgjidhjeje.
- i ftohtë — konkret: ujë i ftohtë / figurshëm: një pritje e ftohtë
- dritë — konkret: drita e llambës / figurshëm: drita e diturisë
Nga letërsia shqipe
Naim Frashëri e ndërton tërë poezinë Fjalët e qiririt mbi kuptimin e figurshëm të fjalës dritë:
«Në mes tuaj kam qëndruar / e jam duke përvëluar, / që t'u ap pakëzë dritë, / natënë t'ua bënj ditë.»
Në kuptimin e parë, dritë është ndriçimi fizik i qiririt. Në kuptimin e dytë — atë që synon poeti — është dituria. Çifti natë / ditë funksionon njësoj: natë = padituri, ditë = arsim. Ky është një shembull klasik i asaj se si konteksti i tërë tekstit e përcakton kuptimin e një fjale të vetme.
Fjalët sinjalizuese që ndihmojnë
| Sinjali | Shenja në tekst |
|---|---|
| Shpjegim | dy pikat, kllapat, domethënë, pra, me fjalë të tjera |
| Shembull | për shembull, si p.sh., bie fjala |
| Krahasim | si, ashtu si, sikurse |
| Kundërvënie | por, ndërsa, përkundrazi, nga ana tjetër |
| Rrjedhim | prandaj, pra, si rrjedhojë |
Gabimet e zakonshme
| Gabim | Saktë | Pse |
|---|---|---|
| zgjedhja e kuptimit të parë pa lexuar fjalinë | lexo deri në fund | konteksti vendos |
| përkthimi fjalë për fjalë i shprehjeve | bëj një foto, jo marr një foto | shprehjet nuk përkthehen drejtpërdrejt |
| ndjek për ndjej | Ndjek një kurs. / Ndjej dhimbje. | paronime |
| përdorimi i një fjale letrare në bisedë | zgjidh regjistrin e duhur | stili duhet t’i përshtatet situatës |
Provo vetë
Ç’kuptim ka fjala e theksuar?
- Hape faqen njëzet. (anë e fletës)
- Ishte një bisedë e rëndë. (e vështirë, e ashpër)
- Mori të binte shi. (filloi)
- Ai hodhi dritë mbi ngjarjen. (sqaroi)
Burime dhe referenca
- Naim Frashëri, Fjalët e qiririt, 1890.
- Gramatika e gjuhës shqipe I – Morfologjia, Akademia e Shkencave e Shqipërisë, Tiranë, 2002.
- Gramatika e gjuhës shqipe II – Sintaksa, Akademia e Shkencave e Shqipërisë, Tiranë, 2002.
- Drejtshkrimi i gjuhës shqipe, Instituti i Gjuhësisë dhe i Letërsisë, Tiranë, 1973.
- Fjalori i gjuhës shqipe, Akademia e Shkencave e Shqipërisë, Tiranë, 2006.
