Përemrat në gjuhën shqipe
Përemri zëvendëson emrin ose e shoqëron atë, duke shmangur përsëritjen dhe duke lidhur fjalitë me njëra-tjetrën: Arta erdhi. Ajo solli edhe librat.
Shtatë llojet
| Lloji | Format | Shembull |
|---|---|---|
| Vetorë | unë, ti, ai, ajo, ne, ju, ata, ato | Ne po mësojmë shqip. |
| Dëftorë | ky, kjo, këta, këto, ai, ajo, ata, ato, i tillë | Kjo detyrë është e lehtë. |
| Pronorë | im, yt, i tij, i saj, ynë, juaj, i tyre | Shtëpia jonë është pranë parkut. |
| Pyetës | kush, cili, ç’, çfarë, sa, i sati | Kush e hapi dritaren? |
| Lidhorë | që, i cili, e cila, të cilët, të cilat | Libri që lexova ishte i bukur. |
| Të pacaktuar | dikush, disa, ndonjë, çdo, askush, asgjë, gjithçka, tjetër | Askush nuk u përgjigj. |
| Vetvetorë | vetja, vetvetja | E pyeta veten pse ndodhi kjo. |
Lakimi i përemrave vetorë
| Rasa | unë | ti | ai | ajo | ne | ju | ata / ato |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Emërore | unë | ti | ai | ajo | ne | ju | ata / ato |
| Gjinore | i imi | i yti | i tij | i saj | i ynë | i juaj | i tyre |
| Dhanore | mua | ty | atij | asaj | neve | juve | atyre |
| Kallëzore | mua | ty | atë | atë | ne | ju | ata / ato |
| Rrjedhore | (prej) meje | (prej) teje | (prej) tij | (prej) saj | (prej) nesh | (prej) jush | (prej) tyre |
Trajtat e shkurtra
Trajtat e shkurtra janë forma të pathekshme që zëvendësojnë kundrinorin dhe qëndrojnë gjithmonë para foljes (përveç urdhërores pohore, ku ngjiten pas saj: më jep!, jepma!).
| Veta | Kundrinor i drejtë | Kundrinor i zhdrejtë | Shembull |
|---|---|---|---|
| unë | më | më | Më ndihmove shumë. |
| ti | të | të | Të pashë dje. |
| ai / ajo | e | i | E lexova librin. I thashë Artës. |
| ne | na | na | Na pritën në stacion. |
| ju | ju | ju | Ju falënderoj. |
| ata / ato | i | u | I bleva librat. U thashë të vinin. |
Trajtat e bashkuara
Kur në fjali ka njëkohësisht kundrinor të drejtë dhe të zhdrejtë, dy trajtat bashkohen në një formë të vetme:
| Kombinimi | Forma e bashkuar | Shembull |
|---|---|---|
| më + e | ma | Ma dha librin. |
| të + e | ta | Do ta them të vërtetën. |
| i + e | ia | Ia dhashë Artës. |
| na + e | na e | Na e shpjegoi mësimin. |
| u + i | ua | Ua tregova fotografitë. |
Nga letërsia shqipe
Te Fjalët e qiririt, Naim Frashëri përdor një trajtë të bashkuar në vargun e katërt:
«që t'u ap pakëzë dritë, / natënë t'ua bënj ditë.»
t’ua është bashkimi i pjesëzës të me trajtën ua (u + e): «t’ua bëj atyre atë». Në një varg të vetëm poeti shpreh njëkohësisht kujt i drejtohet veprimi dhe mbi çfarë bie ai — një ekonomi që e lejon vetëm sistemi i trajtave të shkurtra.
Gabimet e zakonshme
| Gabim | Saktë | Pse |
|---|---|---|
| Pashë të dje. | Të pashë dje. | trajta e shkurtër qëndron para foljes |
| I lexova librin. | E lexova librin. | e = kundrinor i drejtë njëjës |
| E thashë Artës. | I thashë Artës. | i = kundrinor i zhdrejtë njëjës |
| Ma dha mua librin mua. | Ma dha librin. | trajta e bashkuar nuk përsëritet |
| Librin lexova. | Librin e lexova. | kundrinori i parvendosur rimerret |
Provo vetë
- Librin ___ lexova dje. (e)
- Artës ___ dhashë çelësat. (i)
- Fotografitë ___ tregova shokëve. (ua)
- ___ falënderoj për ndihmën. (Ju)
- ___ pyeta veten pse ndodhi. (E)
Burime dhe referenca
- Naim Frashëri, Fjalët e qiririt, 1890.
- Gramatika e gjuhës shqipe I – Morfologjia, Akademia e Shkencave e Shqipërisë, Tiranë, 2002.
- Gramatika e gjuhës shqipe II – Sintaksa, Akademia e Shkencave e Shqipërisë, Tiranë, 2002.
- Drejtshkrimi i gjuhës shqipe, Instituti i Gjuhësisë dhe i Letërsisë, Tiranë, 1973.
- Fjalori i gjuhës shqipe, Akademia e Shkencave e Shqipërisë, Tiranë, 2006.
