Lidhëzat dhe fjalitë e përbëra
Lidhëza është pjesë e pandryshueshme e ligjëratës që bashkon dy fjalë, dy grupe fjalësh ose dy fjali. Kur dy a më shumë fjali të thjeshta bashkohen në një njësi, formohet një fjali e përbërë. Lidhëza nuk shton kuptim leksikor: ajo tregon marrëdhënien logjike midis dy mendimeve.
Dy tipat e mëdhenj
- Bashkërenditje — dy fjali të barasvlershme, asnjëra nuk varet nga tjetra: Mësoj dhe punoj.
- Nënrenditje — një fjali kryesore dhe një e varur që plotëson kuptimin e saj: Nuk erdha, sepse isha i sëmurë.
Lidhëzat bashkërenditëse
| Nënlloji | Lidhëzat | Shembull |
|---|---|---|
| Këpujore (shtuese) | dhe, e, edhe, as ... as, si ... ashtu edhe | Mësoj dhe punoj. As nuk erdhi as nuk njoftoi. |
| Veçuese (zgjedhëse) | ose, apo, a, ose ... ose | Do të vish sot apo nesër? |
| Kundërshtore | por, mirëpo, ndërsa, kurse, megjithatë, veçse | Doja të vija, por isha i zënë. |
| Përmbyllëse | pra, prandaj, andaj, si rrjedhojë, kështu që | Ra shi, prandaj mbetëm në shtëpi. |
Lidhëzat nënrenditëse
| Lloji i fjalisë së varur | Lidhëzat | Shembull |
|---|---|---|
| Ftilluese (kryefjalore/kundrinore) | se, që | E di se ke të drejtë. |
| Shkakore | sepse, ngaqë, meqë, për arsye se, ngase | Nuk erdha, sepse isha i sëmurë. |
| Kohore | kur, sapo, derisa, ndërsa, para se, pasi, që kur | Sapo mbaroi mësimi, dolëm. |
| Kushtore | nëse, në qoftë se, po të, sikur, në rast se | Nëse mëson, do të kalosh. |
| Lejore | megjithëse, ndonëse, edhe pse, sado që | Megjithëse ishte vonë, e mbaroi. |
| Qëllimore | që, me qëllim që, në mënyrë që | Fola ngadalë, që të më kuptonin. |
| Rrjedhimore | saqë, aq sa | Ishte aq i lodhur, saqë fjeti menjëherë. |
| Krahasore | si, siç, sikurse, ashtu si | Punoi ashtu si i thanë. |
Presja te fjalia e përbërë
- Presje para lidhëzave kundërshtore dhe përmbyllëse: Doja të vija, por nuk munda.
- Presje pas fjalisë së varur kur ajo qëndron në krye: Kur mbaroi mësimi, dolëm jashtë.
- Pa presje para lidhëzës këpujore dhe kur bashkon dy gjymtyrë të njëjta: Mësoj dhe punoj.
- Pa presje para se dhe që ftilluese: E di se ke të drejtë.
Nga letërsia shqipe
Te Fjalët e qiririt, Naim Frashëri lidh dy veprime të njëkohshme me lidhëzën këpujore e dhe pastaj shpreh qëllimin me që:
«Në mes tuaj kam qëndruar / e jam duke përvëluar, / që t'u ap pakëzë dritë, / natënë t'ua bënj ditë.»
Vargu i tretë është një fjali e varur qëllimore: pyetja «Përse digjet qiriri?» merr përgjigje pikërisht aty. Formа t'u ap është lidhorja e vjetër e foljes jap, sot t'u jap.
Fjalët sinjalizuese
| Nëse mendimi i dytë ... | Përdor |
|---|---|
| shton diçka | dhe, edhe, gjithashtu |
| kundërshton të parin | por, mirëpo, ndërsa, kurse |
| jep shkakun | sepse, meqë, ngaqë |
| jep pasojën | prandaj, pra, kështu që |
| vendos një kusht | nëse, po të, sikur |
| pranon një pengesë | megjithëse, ndonëse, edhe pse |
Gabimet e zakonshme
| Gabim | Saktë | Pse |
|---|---|---|
| Megjithëse ishte vonë, por e mbaroi. | Megjithëse ishte vonë, e mbaroi. | nuk përdoren bashkë një lidhëz lejore dhe një kundërshtore |
| Isha i lodhur, sepse nuk dola. | Isha i lodhur, prandaj nuk dola. | sepse jep shkakun, prandaj jep pasojën |
| Doja të vija por nuk munda. | Doja të vija, por nuk munda. | presje para por |
| E di, se ke të drejtë. | E di se ke të drejtë. | pa presje para se ftilluese |
| Meqenëse që ishte vonë ... | Meqenëse ishte vonë ... | lidhëza nuk dyfishohet |
Provo vetë
Plotëso me lidhëzën e duhur:
- Nuk shkova në punë, ___ isha i sëmurë. (sepse)
- Ra shi gjithë ditën, ___ ndeja në shtëpi. (prandaj)
- ___ të mësosh çdo ditë, do të kalosh provimin. (Nëse / Po)
- ___ ishte i ri, punonte më mirë se të gjithë. (Megjithëse / Ndonëse)
- Do të vish sot ___ nesër? (apo)
Burime dhe referenca
- Naim Frashëri, Fjalët e qiririt, 1890.
- Gramatika e gjuhës shqipe I – Morfologjia, Akademia e Shkencave e Shqipërisë, Tiranë, 2002.
- Gramatika e gjuhës shqipe II – Sintaksa, Akademia e Shkencave e Shqipërisë, Tiranë, 2002.
- Drejtshkrimi i gjuhës shqipe, Instituti i Gjuhësisë dhe i Letërsisë, Tiranë, 1973.
- Fjalori i gjuhës shqipe, Akademia e Shkencave e Shqipërisë, Tiranë, 2006.
