Mënyra urdhërore dhe mënyra dëshirore
Këto dy mënyra nuk përshkruajnë një veprim: ato ndikojnë mbi realitetin. Urdhërorja i kërkon dikujt të bëjë diçka; dëshirorja shpreh një dëshirë, një urim ose një mallkim.
Mënyra urdhërore
Urdhërorja ka forma vetëm për vetën e dytë, njëjës dhe shumës, sepse urdhri i drejtohet gjithmonë bashkëfolësit.
| Folja | Veta II njëjës | Veta II shumës |
|---|---|---|
| punoj | puno! | punoni! |
| hap | hap! | hapni! |
| shkruaj | shkruaj! | shkruani! |
| shkoj | shko! | shkoni! |
| vij | eja! | ejani! |
| flas | fol! | flisni! |
| marr | merr! | merrni! |
| jap | jep! | jepni! |
| them | thuaj! | thoni! |
| jam | ji! | jini! |
| kam | ki! | kini! |
Urdhërorja mohore
Mohimi bëhet me pjesëzën mos — kurrë me nuk:
- Mos fol kaq shpejt!
- Mos u vono!
- Mos harroni detyrat!
Trajtat e shkurtra me urdhëroren
Në urdhëroren pohore trajta e shkurtër ngjitet pas foljes; në atë mohore qëndron para saj:
| Pohore | Mohore |
|---|---|
| Lexoje librin! | Mos e lexo librin! |
| Ma jep, të lutem! | Mos ma jep! |
| Tregoju gjithçka! | Mos u trego asgjë! |
Si zbutet një urdhër
Urdhërorja e zhveshur mund të tingëllojë e ashpër. Shqipja e zbut me ju lutem, me lidhoren ose me kushtoren:
- Hape derën! → A mund ta hapësh derën, të lutem?
- Ejani këtu! → Do të doja të vinit këtu, ju lutem.
- Le të fillojmë! — ftesë me pjesëzën le + lidhore, e butë dhe gjithëpërfshirëse.
Mënyra dëshirore
Dëshirorja shpreh urim ose mallkim. Ajo ka dy kohë dhe njihet nga mbaresat me -fsh-.
| Veta | punoj – e tashme | jam – e tashme |
|---|---|---|
| unë | punofsha | qofsha |
| ti | punofsh | qofsh |
| ai / ajo | punoftë | qoftë |
| ne | punofshim | qofshim |
| ju | punofshi | qofshi |
| ata / ato | punofshin | qofshin |
Urimet më të përdorura
- Qofsh mirë! — urim shëndeti.
- U bëfsh me shëndet! — pas një blerjeje a dhurate.
- Të lumtë! — vlerësim për një punë të mirë.
- Rrofsh! — falënderim i ngrohtë.
- Ditëlindja të qoftë e gëzuar!
- I lumtë dora! — për një gatim a punë dore.
Fjalët sinjalizuese
Urdhërorja: pikëçuditja, thirrori (Arta, hape derën!), pjesëzat mos dhe le.
Dëshirorja: mbaresat me -fsh-, urimet e ngulitura, shprehjet u bëfsh, qoftë, të lumtë.
Gabimet e zakonshme
| Gabim | Saktë | Pse |
|---|---|---|
| Nuk fol kaq shpejt! | Mos fol kaq shpejt! | urdhërorja mohohet me mos |
| Eja ju këtu! | Ejani këtu! | forma e shumësit |
| Mos lexoje librin! | Mos e lexo librin! | në mohore trajta qëndron para foljes |
| Thuaje ju! | Thojeni ju! | përshtatja e vetës |
| Do të jesh mirë! si urim | Qofsh mirë! | urimi kërkon dëshiroren |
Provo vetë
- ___ (hap) dritaren, të lutem! (Hap)
- Fëmijë, ___ (jam) të qetë! (jini)
- ___ (mos / vonohem)! (Mos u vono)
- Uroje shokun për ditëlindjen: ___ (Ditëlindja të qoftë e gëzuar!)
- Falëndero dikë me një urim: ___ (Rrofsh! / Të lumtë!)
Burime dhe referenca
- Gramatika e gjuhës shqipe I – Morfologjia, Akademia e Shkencave e Shqipërisë, Tiranë, 2002.
- Gramatika e gjuhës shqipe II – Sintaksa, Akademia e Shkencave e Shqipërisë, Tiranë, 2002.
- Drejtshkrimi i gjuhës shqipe, Instituti i Gjuhësisë dhe i Letërsisë, Tiranë, 1973.
- Fjalori i gjuhës shqipe, Akademia e Shkencave e Shqipërisë, Tiranë, 2006.
